İsrail-İran gərginliyi

İsrail-İran gərginliyi — Yaxın Şərqdə qlobal təhlükəsizliyə təsir edən, onilliklər boyu davam edən gizli qarşıdurmadan birbaşa hərbi eskalasiyaya çevrilmiş geosiyasi və hərbi böhrandır. İslam İnqilabından sonra başlanan soyuq müharibə xarakterli münasibətlər son illərdə açıq raket zərbələri, proksi qüvvələrin mübarizəsi və nüvə proqramı ətrafında yaranan kəskinləşmə ilə regionun əsas münaqişə ocağına çevrilmişdir.

1. Tarixi köklər və "kölgə müharibəsi" mərhələsi

1979-cu il İslam İnqilabına qədər müttəfiq olan iki ölkənin münasibətləri yeni rejimin gəlişi ilə kökündən dəyişdi:

İdeoloji qarşıdurma: İran rəhbərliyinin İsraili dövlət olaraq tanımaması və anti-sionist xətt yürütməsi əsas ziddiyyət nöqtəsidir.

Kölgə müharibəsi: Onilliklər ərzində birbaşa döyüşlərdən qaçan tərəflər kiberhücumlar, sui-qəsdlər, casusluq şəbəkələri və üçüncü ölkələrdəki qruplaşmalar vasitəsilə gizli mübarizə aparmışlar.

2. Açıq hərbi qarşıdurma və yeni mərhələ

Son illərdə, xüsusilə Qəzza münaqişəsindən sonra tərəflər arasındakı gizli rəqabət açıq müstəviyə keçmişdir:

Birbaşa zərbələr: Qarşılıqlı pilotsuz uçuş aparatları (PUA) və ballistik raket hücumları ilə iki ölkə ilk dəfə bir-birinin ərazisinə birbaşa hərbi zərbələr endirmişdir.

Nüvə və hərbi obyektlər: İranın nüvə proqramı və İsrailin hərbi-strateji infrastrukturu gərginliyin əsas hədəf mərkəzləridir.

3. Proksi qüvvələr və regional təsir şəbəkəsi

İranın dəstəklədiyi regional müttəfiqlər şəbəkəsi ("Müqavimət oxu") bu gərginliyin coğrafiyasını genişləndirir:

Hizbullah, Həmas və Husilər: Livan, Qəzza, Yəmən və Suriyadakı qruplaşmalar vasitəsilə İsrailə qarşı daimi təzyiq mexanizmi saxlanılır.

Regional risklər: Münaqişənin bütün Yaxın Şərqə yayılma və qlobal miqyaslı təhlükə yaratma ehtimalı beynəlxalq birliyi narahat edən əsas məsələdir.

4. Qlobal geosiyasət və beynəlxalq reaksiya

Böhran dünya dövlətlərinin və beynəlxalq təşkilatların diqqət mərkəzindədir:

Böyük güclərin mövqeyi: ABŞ və Qərb ölkələri açıq şəkildə İsrailin təhlükəsizliyini dəstəkləyir, Rusiya və Çin isə tərəfləri təmkinli olmağa çağırır.

Enerji bazarları: Gərginliyin artması dünya neft bazarlarında qiymət dəyişikliklərinə və qlobal nəqliyyat dəhlizlərinin təhlükəsizliyinə birbaşa təsir göstərir.