Azərbaycanın elektrik enerjisi bazarı 2024-cü ilin sonuna yeni model üzrə işləməyə başlayacaq

2024-cü ilin dördüncü rübündə Azərbaycanın elektrik enerjisi bazarında tam rəqabətli topdan və pərakəndə satış bazarına doğru keçid addımı kimi vahid alıcı modelinin (SBM) tətbiqi nəzərdə tutulur.

“Report” xəbər verir ki, bu barədə Dünya Bankının “Azərbaycanda elektrik enerjisi bazarının liberallaşdırılması üçün keçid mexanizmlərinin işlənib hazırlanmasına dəstək” layihəsində deyilir.

“Bazarın liberallaşdırılmasının əsas konsepsiyası 2018-2019-cu illərdə ABŞ hökuməti tərəfindən hazırlanıb. Həmin dövrdə təklif edilən üç mərhələli yanaşma həm mövcud ilkin şərtləri, həm də Azərbaycanın enerji sektorunun hüquqi, iqtisadi, institusional və fiziki şərtləri ilə bağlı problemləri əks etdirirdi.

Bir çox ölkələrdə SBM uğurla işləyir və ikitərəfli müqavilələrə və bazar balansına (BCBM) keçid mərhələsidir. BCBM modeli hələ də "Elektroenergetika haqqında" qanunda qeyd olunan “hədəf modeli” kimi keçərlidir. Bu keçid məqsədi ilə SBM-in 2-4 il ərzində başa çatdırılması nəzərdə tutulan əsas işi istehsalın qənaətlə dispetçerləşdirilməsi və tutum xərclərinin adekvat əks olunmasından bazarın çevikliyinin təmin edilməsinə qədər səmərəlilik potensialını açmaqdan ibarətdir”, - hesabatda deyilir.

Dünya Bankının fikrincə, Azərbaycanda mövcud vəziyyət elədir ki, bəzi komponentlər təbii olaraq indi də mövcuddur və keçidin yaxşı idarə edilməsi bu strukturların mövcud olduğu yerlərdə rəqabət toxumlarının “məhv edilməsini” deyil, onların qorunub saxlanmasını tələb edir. Bu, müstəqil bərpa olunan enerji istehsalçılarından elektrik enerjisinin onların öz məkanlarına ötürülməsi üçün mövcud mexanizmlərə aiddir.

Tədqiqat zamanı həmçinin bərpa olunan enerji istehsalçıları tərəfindən bir alıcıya satılan elektrik enerjisi alqı-satqısı müqavilələri kimi rəqabətə dair bəzi mövcud məhdudiyyətlərə də rast gəlinib.

“Digər tərəfdən, pərakəndə rəqabətin inkişafı – uyğun və uyğun olmayan müştərilərin müəyyən edilməsi və müstəqil tədarükçülərin yaradılması SBM modelinin ilkin yaradılması üçün prioritet kimi nəzərdən keçirilmir; onun tam tətbiq edilməsindən sonra uyğun istehlakçı konsepsiyasının mərhələli şəkildə tətbiqi və müstəqil tədarükçülərin icazəsi tövsiyə olunur”, - hesabatda qeyd olunur.

Tədqiqat müəlliflərinin fikrincə, son üç ildə baş verən hadisələr əsas ilkin mülahizə əsasında islahatlara yanaşmanı – təchizatın keyfiyyətini və etibarlılığını yaxşılaşdırmaqla sektorda səmərəlilik potensialını açmaq üçün rəqabətə ehtiyac duyulduğunu təsdiq edib.

“Mövcud struktur çərçivəsində müəyyən təkmilləşdirmələrə, o cümlədən də şəbəkə infrastrukturunun modernləşdirilməsinə və istilik elektrik stansiyalarında yanacaqdan istifadənin səmərəliliyinin artırılmasına, sahənin özünütəminat səviyyəsinə yaxınlaşdırılması üçün tariflərin tənzimlənməsinə nail olunub.

Lakin rəqabətin tətbiqi olmadan sistemin daha da təkmilləşdirilməsi çətin ki mümkün olsun. Rəqabətli bazara keçid üçün nəzərdə tutulan əsas alət isə SBM olaraq qalır”, - DB hesab edir.

Qeyd edək ki, vahid alıcı modeli elektrik enerjisini uzunmüddətli müqavilələr əsasında generatorlardan alan və müvafiq olaraq tənzimlənən qiymətlərlə satan vahid dövlət qurumunun yaradılmasını nəzərdə tutur. Elektrik enerjisi sənayesinin rəqabətli modelini bəyənməyən bir çox ölkə qismən liberallaşdırılmış modelə - vahid alıcı modelinə keçiblər, çünki bu, bir tərəfdən, özəl investorların hüquqlarını pozmur, digər tərəfdən, dövlətə istehlakçı üçün son qiymətlərin artımına hansısa şəkildə təsir göstərməyə imkan verir.