"Tramp Marşrutu" (rəsmi olaraq — TRIPP, Trump Route for International Peace and Prosperity, "Beynəlxalq sülh və rifah naminə Tramp marşrutu") — Ermənistanın Sünik (Zəngəzur) vilayətinin ərazisindən keçən, təxminən 43 kilometr (27 mil) uzunluğunda strateji multimodal nəqliyyat dəhlizidir. Layihə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə onun muxtariyyəti olan Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında, daha sonra isə Türkiyəyə çıxışı təmin etməklə fasiləsiz quru əlaqəsini təmin etmək məqsədi daşıyır.
Bu marşrutun yaradılması 8 avqust 2025-ci ildə ABŞ Prezidenti Donald Trampın birbaşa vasitəçiliyi ilə Azərbaycan (İlham Əliyev) və Ermənistan (Nikol Paşinyan) liderləri tərəfindən imzalanmış tarixi Vaşinqton Bəyannaməsinin əsas elementi oldu.
Uzun müddət Ermənistanın cənubundan keçən quru əlaqəsi konsepsiyası diplomatiyada Zəngəzur dəhlizi kimi çıxış edirdi. Bu layihə İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Bakı tərəfindən fəal şəkildə təşviq edilirdi, lakin marşrut üzərindəki hüquqi rejim və suverenliklə bağlı İrəvanın narahatlıqları ilə qarşılaşırdı.
D.Tramp administrasiyasının rəhbərlik etdiyi Amerika diplomatiyası TRIPP ("Quruculuq yolu ilə sülh") adlanan kreativ kompromis həll yolu təklif etdi.
İnfrastrukturun əsas parametrləri:
Suverenlik: Ermənistan marşrut ərazisi üzərində tam suverenliyini və inzibati yurisdiksiyasını qoruyub saxlayır.
İdarəetmə və investisiyalar: Layihənin həyata keçirilməsi üçün TRIPP Development Company (TDC) yaradılıb. Bu, səhmlərinin 74%-i Amerika konsorsiumuna, 26%-i isə Ermənistan hökumətinə məxsus olan birgə müəssisədir. ABŞ ilkin 49 il müddətinə (uzadılma imkanı ilə) dəhlizin inkişafı və idarə olunması mandatını alıb.
İnfrastruktur: Layihə müasir avtomobil və dəmir yollarının, fiber-optik rabitə xətlərinin çəkilməsini, habelə karbohidrogenlərin və kritik mineralların ixracı üçün enerji körpülərinin və boru kəmərlərinin potensial inşasını nəzərdə tutur.
Azərbaycan ərazisində marşrut inşa edilən Horadiz-Ağbənd dəmir yolu və Naxçıvanın bərpa olunan infrastrukturu (hansı ki, genişmiqyaslı modernizasiyasına 2025-ci ilin dekabrında başlanılıb) ilə problemsiz şəkildə birləşdiriləcək. 2026-cı ilin yanvarında ABŞ Dövlət Katibi Marko Rubio və Ermənistan XİN layihənin həyata keçirilməsinin (TIF) detallı çərçivə proqramını təsdiq etdilər.
TRIPP-in reallaşdırılması regionu uzunillik izolyasiyadan və ənənəvi marşrutlardan asılılıqdan çıxararaq Avrasiyanın logistika xəritəsini kökündən dəyişir.
Orta dəhlizin gücləndirilməsi: TRIPP Transxəzər marşrutunun ən mühüm çatışmayan halqasına çevrilərək Mərkəzi Asiya və Xəzər hövzəsini birbaşa Türkiyə və Avropa İttifaqı bazarları ilə birləşdirir. Yüklərin tranziti əhəmiyyətli dərəcədə sürətlənəcək və ucuzlaşacaq.
Logistikanın diversifikasiyası: Marşrut Rusiya və İran ərazisindən yan keçməklə malların fasiləsiz daşınmasına imkan verir ki, bu da qlobal sanksiya təzyiqi şəraitində xüsusilə vacibdir.
Amerika iştirakı: Razılaşma ABŞ-ın Cənubi Qafqazdakı nüfuzunu görünməmiş dərəcədə gücləndirir. Vaşinqtonda TRIPP Donald Trampın ikinci prezidentlik müddətinin əsas xarici siyasət nailiyyətlərindən biri hesab olunur.
2026-cı ilin yazında layihə ətrafındakı geosiyasi vəziyyət kəskin şəkildə gərginləşdi. ABŞ-İsrail koalisiyasının İranın nüvə obyektlərinə qarşı genişmiqyaslı hərbi əməliyyatı (o cümlədən Taliqandakı kompleksə zərbələr) və ardınca Tehranda hakimiyyət dəyişikliyi regional təhlükəsizlik üçün ciddi çağırışlar yaratdı.
İran tarixən şimal sərhədi boyunca ekstraterritorial dəhlizlərin əleyhinə çıxış edərək Ermənistana quru çıxışını itirməkdən qorxurdu və Amerikanın TRIPP-də iştirakını "regiona qəsd" kimi kəskin pisləyirdi. 2026-cı ilin martında Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan qonşu İrandakı müharibə səbəbindən "Tramp Marşrutu"nun praktiki icra tempinin müvəqqəti ləngiyə biləcəyindən narahatlığını ifadə etdi.
Buna baxmayaraq, Bakı və Vaşinqtonun strateji kursu dəyişməz qalır. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bu yaxınlarda Ermənistan ərazisindən keçən Orta Dəhlizin genişləndirilməsi istiqamətində işlərin fəal şəkildə davam etdirildiyini bir daha təsdiqləyib. ABŞ-ın vitse-prezidenti Cey Di Vensin bu yaxınlarda regiona səfəri isə aydın bir siqnal oldu: Ağ Ev TRIPP-i Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sülh və rifahın qarantı kimi görür və bu tarixi meqalayihəni dayandırmaq niyyətində deyil.
Bakı 26° C
