IMF Azərbaycana AMB-nin məzənnəsinin bank məzənnələrinə keçidini sürətləndirməyi tövsiyə edir

Beynəlxalq Valyuta Fondu (IMF) Azərbaycana Mərkəzi Bankın (AMB) faiz dərəcəsinin bank kreditləri üzrə dərəcələrə ötürülməsini təkmilləşdirməyi tövsiyə edir.

“Report” xəbər verir ki, bu barədə Valyuta Fondunun “IMF-nin yaradılması haqqında” Sazişinin IV maddəsinə uyğun olaraq fondun Azərbaycan üzrə missiyasının rəhbəri Anna Bordonun 2023-cü ilin noyabr ayında Bakıda keçirdiyi məsləhətləşmələrin nəticələrinə dair hesabatında deyilir.

“Tarixən bankların həm manat, həm də xarici valyutada kredit faizləri kifayət qədər sabit olub, baxmayaraq ki, son vaxtlar inflyasiya kifayət qədər dəyişkən olub və bu, inflyasiyaya uyğunlaşdırılmış (real) faiz dərəcələrində böyük dəyişiklik olduğunu göstərir. Korrelyasiya əmsalı AMB-nin məzənnəsindən manat kreditləri üzrə məzənnəyə keçiddə yaxşılaşma göstərmir: 2019-cu ilin iyul ayından 2022-ci ilin sentyabr ayına qədər olan dövrdə korrelyasiya əmsalı sıfıra yaxın idi (0,01), 2022-ci ilin oktyabr ayından 2023-cü ilin oktyabr ayına qədər olan dövrdə isə hətta mənfi oldu (- 0,3). Oxşar mənzərə AMB-nin yenidən maliyyələşdirmə dərəcəsinin depozit faizləri ilə korrelyasiyasında da müşahidə olunur: korrelyasiya 2022-ci ilin sentyabrına qədər praktiki olaraq yox idisə, sonradan kəskin mənfiyə (-0,78) dəyişib”, - IMF-nin araşdırmasında qeyd olunur.

IMF-dən qeyd edilib ki, Azərbaycan uzun illərdir bank sektorunda ciddi faiz dərəcəsi spredi ilə üzləşir. Depozit və kredit faizləri arasındakı bu açıq fərq ortadan daha yüksək gəlirli ölkələrdə müşahidə olunan orta göstəricini üstələyir. 2013-2020-ci illər arasında Azərbaycanın orta illik spredi 8,2 faiz bəndi olubsa, ortadan daha yüksək gəlirli ölkələrdə bu göstərici 6,6 faiz bəndi, Asiya ölkələri arasında isə təxminən 5 faiz bəndi təşkil edib.

“Faiz dərəcələrinin geniş spredi ortamüddətli artım üçün risklər yaradır. Spred vəsaitlərin yatırımçılardan borcalanlara axınından xəbər verir, istehlak və biznes xərclərinə əhəmiyyətli təsir göstərir və buna görə də iqtisadi artımın istiqamətini və miqyasını və qiymət sabitliyini müəyyən etmək üçün çox vacibdir. Rəqabətqabiliyyətli və səmərəli maliyyə sistemində faiz dərəcələrinin geniş spredi açıq şəkildə maliyyə sektorunun səmərəsiz və rəqabətsiz olduğunu göstərir. Kreditlər üzrə yüksək faiz dərəcələri risk mükafatının artmasına uyğun gəlir ki, bu da borclanmağı məhdudlaşdırır, aşağı depozit faizləri isə qənaətə mane olur. Mövcud vəziyyət iqtisadiyyatda maliyyələşdirmənin yüksək qiymətini əks etdirir və buna görə də maliyyə dərinləşməsi prosesinə potensial olaraq mane ola bilər”, - IMF iqtisadçıları hesab edir.

Spred rəqabət, faiz dərəcəsi riski, riskdən çəkinmə, bazar strukturu, əməliyyatların həcmləri və faiz dərəcəsi yayınmaları kimi amilləri əhatə edir. Sonrakı araşdırmalar kredit riski, vergitutma, maliyyə rıçaqları, normativ aspektləri, mühasibat uçotu standartlarını və s. öyrənir.

IMF-dən hesab edirlər ki, faiz dərəcələrindəki geniş spredlər həmçinin inflyasiya hədəflənməsinə keçid üçün də problem yaradır. 2022-ci ilin sentyabrında atılan addımlardan sonra AMB-nin yenidən maliyyələşdirmə dərəcəsi ilə banklararası faiz dərəcəsi arasında korrelyasiya əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qalsa da, AMB-nin məzənnəsi ilə yeni manat kreditləri üzrə məzənnə arasında korrelyasiya əmsalında nəzərəçarpacaq yaxşılaşma müşahidə olunmayıb.

Təcrübəyə əsasən, geniş spredlərə səbəb olan əsas amil yüksək bank konsentrasiyasıdır ki, bu da öz növbəsində bankların əmanətlər və kreditlər üzrə faiz dərəcələrinin dəyişməsi üçün təzyiqi azaldır.

Bank konsentrasiyası məsələsinə gəlincə, hesabat müəlliflərinin fikrincə, Azərbaycanda bu, xüsusilə depozitlərdə, aktivlərdə və kapitalda artır. Azərbaycanın qonşu ölkələrlə müqayisədə kredit portfelin ÜDM-yə nisbətinin aşağı olmasını nəzərə alaraq kredit nisbətən az konsentrasiyada qalır.

“Bankların təmərküzləşməsi istiqamətində artan tendensiyanı nəzərə alaraq, bu tendensiya ilə mübarizə rəqabəti təşviq etmək və bank sektorunda inhisarçılıq təcrübələrinin yaranmasının qarşısını almaq üçün vacibdir”, - IMF-dən vurğulayıblar.

Eyni zamanda, IMF-dən qeyd ediblər ki, AMB pul-kredit transmissiyanın gücləndirilməsi üzrə ilk addımları atıb, lakin əlavə səylərə də ehtiyac var. İlkin məlumatlar AMB-nin faiz dərəcəsinin notlara və dövlət qiymətli kağızlarına ötürülməsinin yaxşılaşdığını göstərir. “Bununla belə, depozitlər və kreditlər üzrə faiz dərəcələrində irəliləyişlər daha yavaş gedir, pul-kredit transmissiya zəncirindəki bu zəif həlqəni aradan qaldırmaq üçün əlavə səylər tələb olunacaq”, - IMF iqtisadçıları hesab edir.