Seyid Müctəba Hüseyni Xamenei (fars. مجتبی حسینی خامنهای; d. 8 sentyabr 1969, Məşhəd, İran) — İranın dövlət və din xadimi, 8 mart 2026-cı ildən etibarən İran İslam Respublikasının 3-cü Ali Lideri (Rəhbəri). İranın 2-ci Ali Lideri Əli Xameneinin yaşca ikinci oğludur. Rəsmi təyinatına qədər uzun illər boyu İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) rəhbərliyi ilə sıx əlaqələri olan, ölkənin ən nüfuzlu "kölgə" siyasətçilərindən biri hesab olunurdu.
8 sentyabr 1969-cu ildə Məşhəd şəhərində (Rəzəvi Xorasan ostanı) anadan olub. Yeniyetməlik illərində (1987-1988-ci illər) cəbhə xəttində olaraq İran-İraq müharibəsində iştirak edib.
Məktəbi bitirdikdən sonra özünü ilahiyyat elminin öyrənilməsinə həsr edib. Onun ilk müəllimləri arasında ayətullah Mahmud Haşimi-Şahrudi və öz atası olub. 1999-cu ildə Müctəba dini təhsilini Qum şəhərindəki dini mərkəzdə davam etdirərək fəqih statusuna yiyələnib. Onun müəllimləri Məhəmməd-Təqi Misbah-Yəzdi və ayətullah Lütfullah Safi Qolpayeqani kimi görkəmli ilahiyyatçılar olub. Sonradan o özü də Qumun dini mərkəzlərində teologiyadan dərs deyib.
2026-cı ilə qədər Müctəba Xamenei heç bir rəsmi dövlət vəzifəsi tutmasa da, İrandakı strateji təyinatlara sərt nəzarət edərək de-fakto "Ali Liderin Aparatı"na (Beyte-Rəhbər) rəhbərlik edirdi.
Əhmədinejadla ittifaq və münaqişə: 2000-ci illərin əvvəllərində Müctəba Mahmud Əhmədinejadın ardıcıl tərəfdarı idi. Tədqiqatçıların fikrincə, o, Əhmədinejadın 2005 və 2009-cu illərdəki prezident seçkilərindəki qələbələrində həlledici rol oynayıb. Lakin 2013-cü ilə qədər onların siyasi ittifaqı dağıldı: Əhmədinejad kütləvi şəkildə Rəhbərin ətrafına qarşı bir sıra ittihamlarla çıxış etdi, o cümlədən Müctəbanın dövlət vəsaitlərinin mənimsənilməsində əli olduğuna işarə etdi.
Güc strukturları ilə əlaqələr: Xarici xüsusi xidmət orqanları və ekspertlər Müctəbanın hərbiləşdirilmiş "Bəsic" milis qüvvələrini qeyri-rəsmi nəzarətə götürdüyünü vurğulayırlar. Hesab edilir ki, 2009-cu ilin iyununda və sonrakı böhranlı illərdə hökumətə qarşı etirazların sərt şəkildə yatırılmasını məhz o koordinasiya edib.
Beynəlxalq sanksiyalar: 4 noyabr 2019-cu ildə ABŞ Maliyyə Nazirliyi Müctəba Xameneini sanksiya siyahısına daxil etdi. Amerika qurumu qərarını onunla əsaslandırdı ki, Əli Xamenei daxili repressiv siyasət və regional ekspansiya üçün istifadə olunan səlahiyyətlərinin bir hissəsini oğluna həvalə edib.
Əli Xameneinin xələfi məsələsi illərlə kəskin müzakirə mövzusu olaraq qalırdı. İran Konstitusiyasına görə, Rəhbər vəzifəsi irsi olaraq keçmir, seçkili vəzifədir. Bir çox analitiklər antimonarxizm prinsipinə (İslam İnqilabının əsas ideyası) və lazımi teoloji statusunun olmamasına görə Müctəbanın perspektivlərinə şübhə ilə yanaşırdılar.
Vəziyyət 2026-cı ilin yazında kökündən dəyişdi. 28 fevral 2026-cı ildə ABŞ-İsrail koalisiyasının genişmiqyaslı əməliyyatı zamanı İran ərazisinə endirilən raket-bomba zərbəsi nəticəsində Əli Xamenei həlak oldu. Faciə Müctəbanın ailəsinə də ağır zərbə vurdu: KİV-lərin məlumatına görə, hücum nəticəsində onun həyat yoldaşı (Məclisin sabiq sədri Qulaməli Həddad Adilin qızı Zəhra Adil) və oğlu Əli (d. 2007) həlak olub. Müctəbanın anası Mənsurə Xocəstə Bağırzadə aldığı xəsarətlərdən 2 mart 2026-cı ildə xəstəxanada vəfat edib.
Ən kəskin hərbi böhran və rejimin mövcudluğuna yaranan təhlükə şəraitində, 8 mart 2026-cı ildə İranın Üləmalar Məclisi (Xübrəqan Məclisi) Müctəba Xameneini rəsmən ölkənin 3-cü Ali Lideri elan etdi. Politoloqların fikrincə, bu addım hakimiyyətin qəti şəkildə SEPAH-ın radikal qanadının əlinə keçməsini və İranın sərt güc idarəetməsi formatına keçidini simvolizə edir.
Bakı 12° C
