Kür çayı — Cənubi Qafqazın ən iri, uzun və mühüm transsərhəd çaylarından biridir. Çayın mənbəyi Türkiyə ərazisində, Ərzurum vilayətində, Qızılgədik dağının yamaclarında (təxminən 2740 metr yüksəklikdə) yerləşir. Türkiyə ərazisindən axdıqdan sonra Gürcüstan ərazisindən keçən Kür, daha sonra Azərbaycan Respublikasının ərazisinə daxil olur və ölkəni şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru kəsərək Xəzər dənizinə tökülür.
Kür çayının ümumi uzunluğu təxminən 1515 kilometr, su toplama hövzəsinin sahəsi isə 188 min kvadratkilometrdən çoxdur. Çay boyunca onun qidalanmasında qar, yağış və yeraltı sular mühüm rol oynayır. Kürün ən iri qolu olan Araz çayı Azərbaycan ərazisində (Səbətçilər kəndi yaxınlığında) onunla birləşərək Xəzər dənizinə doğru ortaq axın yaradır. Digər əsas qollarına Qanıx (Alazan), Qabırrı (İori), Arpaçay, Kurekçay və s. daxildir.
Kür çayı Qafqaz regionunun energetika, kənd təsərrüfatı və su təchizatı sistemində strateji mövqeyə malikdir. Çayın üzərində müxtəlif illərdə iri su anbarları və hidroelektrik stansiyalar (HES) silsiləsi yaradılmışdır:
Su anbarları: Mingəçevir (Azərbaycanın ən böyük süni gölü), Şəmkir, Varvara və Yenikənd su anbarları ölkənin enerji təhlükəsizliyində və suvarma sistemlərində həlledici rol oynayır.
Meliorasiya və suvarma: Kür çayının suları Azərbaycanın aran rayonlarındakı minlərlə hektar əkin sahəsinin, o cümlədən Muğan, Mil və Şirvan düzlərinin suvarılmasında əsas mənbədir.
Transsərhəd çay olması səbəbindən Kürün ekoloji vəziyyəti bir neçə dövlətin birgə səylərindən asılıdır. Yuxarı axında yerləşən ölkələrin sənaye müəssisələri və kommunal təsərrüfatları tərəfindən çayın çirkləndirilməsi illərdir ciddi ekoloji narahatlıq doğurur. Son dövrlərdə çay yatağında suyun səviyyəsinin aşağı düşməsi, iqlim dəyişikliyi fonunda quraqlıqlar və Xəzər dənizinin səviyyəsinin tərəddüdləri Kür çayının ekosisteminin mühafizəsini və su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunmasını daha da aktuallaşdırmışdır.
Azərbaycan xalqının mədəniyyətində, ədəbiyyatında və folklorunda Kür çayı xüsusi simvolik yerə malikdir. "Kür və Araz" ifadəsi ölkənin coğrafi və tarixi birliyinin ayrılmaz hissəsidir. Çayın sahillərində qədim yaşayış məskənləri, tarixi abidələr və müasir şəhərlər (Mingəçevir, Yevlax, Sabirabad, Şirvan və s.) yerləşir.
Bu mövzulu bölmədə Kür çayının su səviyyəsinin dəyişməsi, ekoloji problemləri, təmizlənməsi layihələri, su anbarlarının fəaliyyəti, daşqın təhlükələri və bu mühüm su arteriyası ilə bağlı digər aktual xəbərlər toplanmışdır.
Bakı 22° C
