Abşeron qaz-kondensat yatağı — Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda əsas enerji layihələrindən biridir. Onun işlənməsi həm Azərbaycanın təbii qaza olan daxili tələbatının ödənilməsində, həm də ölkənin Avropa bazarlarına ixrac potensialının genişləndirilməsində strateji rol oynayır.
Coğrafi mövqeyi və geoloji xüsusiyyətləri
Abşeron yatağı Xəzər dənizində, Bakıdan təxminən 100 kilometr cənub-şərqdə yerləşir. Müqavilə blokunun sahəsi təxminən 747 kvadrat kilometr təşkil edir. Karbohidrogenlərin yatdığı ərazidə dənizin dərinliyi 450-600 metr arasında dəyişir.
Mütəxəssislərin təsdiqlənmiş qiymətləndirmələrinə görə, yatağın çıxarıla bilən ehtiyatları aşağıdakı kimidir:* Təbii qaz: təxminən 350 milyard kubmetr.* Qaz kondensatı: 45 milyon ton.
Karbohidrogen yataqları əhəmiyyətli dərinlikdə (məhsuldar laylar 6500 metrdən çox dərinlikdə yerləşir) yerləşir ki, bu da yüksək lay təzyiqini şərtləndirir və qabaqcıl qazma və hasilat texnologiyalarının tətbiqini tələb edir.
Kəşf olunma tarixi və konsorsiumun formalaşması
Blokda kəşfiyyat işləri hələ 1990-cı illərin sonlarında "Chevron" şirkətinin iştirakı ilə aparılmışdı, lakin qazılmış ilk quyular kommersiya əhəmiyyətli axınlar vermədi və layihə müvəqqəti olaraq dayandırıldı.
Yeni mərhələ 2009-cu ildə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) və Fransanın "Total" (hazırda "TotalEnergies") şirkəti arasında kəşfiyyat, işlənmə və hasilatın pay bölgüsü haqqında sazişin (PSA) imzalanması ilə başladı.
Yatağın faktiki kəşfi 2011-ci ilin sentyabrında "Abşeron X-2" (ABX-2) kəşfiyyat quyusunun uğurla qazılmasından sonra baş tutdu. Quyu Balaxanı və "Fasilə" lay dəstələrində əhəmiyyətli qaz və kondensat ehtiyatlarının olduğunu təsdiqlədi.
Layihəni idarə etmək üçün JOCAP (Joint Operating Company of Absheron Petroleum) adlı birgə əməliyyat şirkəti yaradıldı.
Səhmdarların strukturunun dəyişməsi (2023-cü il)Uzun müddət layihə bərabər paylarla (SOCAR — 50%, TotalEnergies — 50%) inkişaf edirdi. 2023-cü ilin avqustunda mühüm strateji dəyişiklik baş verdi: Əbu-Dabi Milli Neft Şirkəti (ADNOC) layihədə 30% pay əldə etdi. Nəticədə mövcud səhmdar strukturu aşağıdakı kimidir:* SOCAR — 35%* TotalEnergies — 35%* ADNOC — 30%
ADNOC-un layihəyə daxil olması yatağın beynəlxalq əhəmiyyətini vurğulayır və layihənin ikinci mərhələsinin həyata keçirilməsi üçün əlavə investisiyalar cəlb edir.
İşlənmə mərhələləri: İlkin Hasilat Sxemi (EPS)
Abşeron yatağının mənimsənilməsi bir neçə mərhələyə bölünmüşdür. Bu, riskləri minimuma endirməyə və irimiqyaslı infrastruktur qurulmazdan əvvəl ehtiyatların monetizasiyasına başlamağa imkan verən texniki cəhətdən mürəkkəb dərinsulu şelf layihələri üçün standart təcrübədir.
Birinci mərhələ (Early Production Scheme — İlkin Hasilat Sxemi)2023-cü ilin iyul ayında TotalEnergies və SOCAR birinci mərhələ (EPS) çərçivəsində qaz və kondensatın kommersiya hasilatına başlanıldığını elan etdilər.
Birinci mərhələnin texniki parametrləri:1. İnfrastruktur: Bir sualtı hasilat quyusu (ABD-001) qazılmışdır — bu, Xəzər dənizindəki ən dərin quyudur.2. Nəql: Quyu əfsanəvi Neft Daşlarındakı mövcud infrastruktura bitişik olan yeni qaz emalı platformasına birləşdirilib. Hasil edilən xammal sualtı boru kəməri ilə quruya yönəldilir.3. Həcmlər: EPS mərhələsində istehsal gücü ildə təxminən 1,5 milyard kubmetr qaz və gündə təqribən 10 000 barel kondensat təşkil edir.4. Reallaşdırma: Birinci mərhələdə hasil edilən bütün qaz Azərbaycanın daxili bazarı üçün nəzərdə tutulub. Bu, artan daxili tələbatı ödəməyə və digər yataqlardan (məsələn, Şahdəniz) qaz həcmlərini Avropaya ixrac etmək üçün sərbəst buraxmağa imkan verir.
Ekoloji aspektAbşeron layihəsi sərt ekoloji standartlar nəzərə alınmaqla işlənilir. Neft Daşlarının mövcud infrastrukturundan istifadə tikinti zamanı karbon izini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağa imkan verdi. Bundan əlavə, hasilat texnologiyası səmt qazının məşəldə yandırılmasını minimuma endirir ki, bu da TotalEnergies və SOCAR-ın istixana qazları tullantılarının azaldılması üzrə qlobal strategiyasına uyğundur.
İkinci mərhələ (Tammiqyaslı işlənmə)
İşlənmənin ikinci mərhələsi (Phase 2) yatağının tammiqyaslı mənimsənilməsini nəzərdə tutur. Hazırda konseptual tədqiqatlar və layihələndirmə işləri aparılır.
İkinci mərhələnin reallaşdırılmasının qaz hasilatını ildə 4,5-5 milyard kubmetrə qədər artıracağı gözlənilir. Birinci mərhələdən fərqli olaraq, tammiqyaslı işlənmənin qazı ixraca yönəldiləcək.
Abşeron yatağı Cənub Qaz Dəhlizinin (CQD) genişləndirilməsi üçün resurs bazasının əsas mənbələrindən biri kimi nəzərdən keçirilir. Əlavə qaz həcmləri Cənubi Qafqaz Boru Kəməri (CQBK), Trans-Anadolu (TANAP) və Trans-Adriatik (TAP) qaz kəmərləri ilə Türkiyə və Avropa İttifaqı bazarlarına nəql ediləcək.
İqtisadi və geosiyasi əhəmiyyəti
Abşeron qaz-kondensat yatağının inkişafının bir neçə əsas təsir istiqaməti var:* Avropanın enerji təhlükəsizliyi: Enerji axınlarının qlobal yenidən bölüşdürülməsi fonunda Abşerondan gələn qaz Azərbaycana 2027-ci ilə qədər qaz tədarükünün ikiqat artırılması ilə bağlı Aİ ilə memorandum üzrə öhdəliklərini yerinə yetirməyə kömək edəcək.* Hasilatın diversifikasiyası: Uzun illər Azərbaycanın qaz sənayesinin əsas lokomotivi Şahdəniz yatağı olub. Abşeron yatağının işə salınması tək bir mənbədən asılılığı azaldır və ölkənin enerji sektorunun dayanıqlığını artırır.* Neft-kimyanın inkişafı: Yataqda hasil edilən yüksək keyfiyyətli qaz kondensatı Azərbaycanın neft emalı və neft-kimya sənayesi üçün qiymətli xammaldır.
Yekun müddəalar
Abşeron qaz-kondensat yatağı texnoloji cəhətdən mürəkkəb, lakin iqtisadi cəhətdən yüksək rentabelli layihədir. 2023-cü ildə hasilatın birinci mərhələsinin uğurlu başlanğıcı SOCAR və TotalEnergies arasında beynəlxalq tərəfdaşlığın səmərəliliyini sübut etdi. ADNOC-un konsorsiuma qoşulması ikinci mərhələnin sürətləndirilmiş reallaşdırılmasına yol açır ki, bu da Azərbaycanın Avrasiya qitəsində etibarlı və uzunmüddətli enerji resursları tədarükçüsü statusunu möhkəmləndirəcək.
Bakı 22° C
