"Apache" zərbə helikopterləri (AH-64 Apache) — ABŞ ordusunun əsas döyüş helikopterləri sinfi və dünyada ən çox tanınan hücum maşınlarından biridir. Soyuq müharibənin qızğın çağında zirehli tank armadalarına qarşı mübarizə üçün hazırlanmış "Apache" yüksək atəş gücü, qabaqcıl avionika və fenomenal dözümlülüyü özündə birləşdirərək müasir ordu aviasiyasının simvoluna çevrilib.
Yaranma tarixi: "Hughes"dan "Boeing"ə qədər
Yeni zərbə helikopterinin (Advanced Attack Helicopter — AAH) yaradılması proqramı ABŞ ordusu tərəfindən 1972-ci ildə başlanıb. Hərbçilərə istənilən hava şəraitində, gecə vaxtı və düşmənin güclü atəş müqaviməti altında fəaliyyət göstərə bilən, "AH-1 Cobra"nı əvəz edəcək maşın lazım idi.
Müsabiqədə "Bell" və "Hughes Helicopters" şirkətləri iştirak edirdi. 1975-ci ildə "Hughes"un YAH-64 prototipi ilk uçuşunu həyata keçirdi. 1976-cı ildə daha yüksək dözümlülüyü və daha yaxşı uçuş xüsusiyyətlərinə görə o, müsabiqənin qalibi elan edildi.
1981-ci ildə helikopter rəsmi olaraq Apache adını aldı (ABŞ ordusunun helikopterlərə Amerikanın yerli xalqlarının adlarını vermək ənənəsinə uyğun olaraq apaçi hindilərinin şərəfinə). Seriyalı istehsal 1983-cü ildə başladı. 1984-cü ildə "Hughes Helicopters" şirkəti "McDonnell Douglas" korporasiyası tərəfindən alındı (o isə öz növbəsində 1997-ci ildə Boeing ilə birləşdi). Məhz "Boeing" bu gün həmin maşınların istehsalçısıdır.
Konstruksiya və texniki xüsusiyyətləri
AH-64 Apache sükan pəri (vinti) olan klassik tək daşıyıcı pərli (vintli) sxem üzrə layihələndirilib. Layihələndirmə zamanı əsas diqqət heyətin sağ qalmasına və zədələnmə zamanı döyüş qabiliyyətinin qorunmasına yönəldilib.
Heyət kabinəsi: Tandem sxemi üzrə hazırlanıb. Nişancı-operator öndə, pilot isə yaxşı görmə bucağını təmin etmək üçün arxada və bir qədər yuxarıda əyləşir. Kabinə 12,7 mm çaplı zirehdələn güllələrin və 23 mm çaplı mərmi qəlpələrinin zərbəsinə tab gətirən kevlar zireh və zirehli şüşələrlə qorunur. Mühərriklər: Helikopter füzelyajın yan tərəflərinə ayrılmış "General Electric T700" ailəsinə məxsus iki turboval mühərriki ilə təchiz olunub. Bu, hər iki mühərrikin tək mərmi ilə vurulması ehtimalını istisna edir. Daşıyıcı pər: Dörd pərlidir. Pərlər kompozit materiallardan hazırlanıb və 23 mm-lik zenit mərmilərinin zərbəsinə tab gətirə bilir. Şassi: Yığılmayan, təkərli olub, 12 m/s-yə qədər şaquli sürətlə qəza enişi zamanı zərbə enerjisini udmaq üçün layihələndirilib.Avionika və nişangah kompleksləri
"Apache" helikopterlərinin əsas üstünlüyü - gündüz, gecə və mürəkkəb meteoroloji şəraitdə döyüşməyə imkan verən elektron "içliyidir".
Sistemin əsasını TADS/PNVS (Target Acquisition and Designation System, Pilot Night Vision System) kompleksi təşkil edir. O, helikopterin burun hissəsində yerləşir və aşağıdakıları özündə birləşdirir:* Qabaqgörmə infraqırmızı sistemi (FLIR).* Televiziya kamerası.* Lazer məsafəölçən və hədəfgöstərici (raketləri yönəltmək üçün).
Silahların və sensorların idarəetməsi dəbilqəyə quraşdırılmış indikasiya sisteminə (IHADSS) inteqrasiya edilib. 30 mm-lik top pilotun və ya nişancının baş hərəkətləri ilə sinxronlaşdırılıb: heyət üzvü hara baxırsa, silahın lüləsi də o tərəfə çevrilir.
AH-64 Apache helikopterinin silahlanması
Silahlar qısa qanadların altındakı dörd asma nöqtəsində, həmçinin burun qülləsində yerləşir.
Atıcı-top silahları: 30 mm-lik "M230 Chain Gun" avtomatik topu. Döyüş dəsti 1200 mərmiyədək təşkil edir. Atış tezliyi — dəqiqədə təxminən 625 atəşdir. Tank əleyhinə silah: "Apache"nin əsas kalibri — idarə olunan AGM-114 Hellfire raketləridir. Bir helikopter bu raketlərdən 16-ya qədər (hər pilonda 4 ədəd) daşıya bilər. Raketlər lazer və ya radiolokasiya tuşlamasına malikdir və istənilən müasir tankı 8-11 km məsafədən məhv etmək qabiliyyətindədir. İdarə olunmayan raketlər: Zirehsiz hədəfləri və düşmənin canlı qüvvəsini məhv etmək üçün 70 mm-lik "Hydra 70" raketləri (76 ədədə qədər). "Hava-hava" raketləri: Düşmən aviasiyasından özünümüdafiə məqsədilə qanadların uclarında "FIM-92 Stinger" və ya "AIM-9 Sidewinder" raketləri quraşdırıla bilər.Əsas modifikasiyaları
Xidmət etdiyi onilliklər ərzində "Apache" helikopterləri bir neçə dərin modernizasiyadan keçib:
AH-64A: 1986-cı ildə silahlanmaya qəbul edilmiş baza versiyası. AH-64D Longbow: 1990-cı illərin əsas modernizasiyası. Başlıca fərqi — pər oxu üzərində millimetr diapazonlu AN/APG-78 Longbow radiolokasiya stansiyasının (RLS) quraşdırılmasıdır. Radar (helikopterin özü gizli qaldığı halda) ağacların və ya təpələrin üzərindəki məkanı skan edir, 128-ə qədər hədəfi aşkar edir, onları təsnifləşdirir və "atdın və unutdun" formatlı "Hellfire" raketlərini hədəfə yönəldə bilir. AH-64E Guardian (əvvəlki AH-64D Block III): 2011-ci ildən etibarən tədarük edilən ən müasir modifikasiyadır. Daha güclü "T700-GE-701D" mühərrikləri, yeni kompozit pərlər, yenilənmiş elektronika və pilotsuz uçuş aparatlarını (PUA) idarə etmək, onlardan video siqnal və hədəfgöstərmə məlumatları almaq qabiliyyəti ilə təchiz olunub.Döyüş tətbiqi
"Apache" helikopterləri müxtəlif intensivlikli münaqişələrdə zəngin döyüş tətbiqi təcrübəsinə malikdir:
Panama (1989): "Haqq işi" (Just Cause) əməliyyatı AH-64A üçün ilk döyüş sınağı oldu. Onlar gecə şəraitində nöqtə zərbələri endirmək üçün uğurla tətbiq edildi. Fars körfəzində müharibə (1991): "Səhra Fırtınası" əməliyyatında İraqın HHM radarlarını məhv edərək ilk atəşi məhz "Apache"lər açmışdır. Kampaniya ərzində bu tip helikopterlər İraqın 270-dən çox tankını, yüzlərlə PDM (piyadaların döyüş maşını) və artilleriya qurğularını məhv edib. Əfqanıstan və İraq (2000-ci illər): AH-64D modifikasiyalı helikopterlər ABŞ və Böyük Britaniya ordusu tərəfindən qoşunlara bilavasitə dəstək, patrul xidməti və istehkamların məhv edilməsi üçün fəal şəkildə istifadə olunurdu. Bu münaqişələrdə maşınlar atıcı silahların və qumbaraatanların (RQP) atəşinə qarşı dözümlülüyünü sübut etdi.İstifadəçilər (Operatorlar)
Hazırda AH-64 Apache Qərb dünyasının ən geniş yayılmış zərbə helikopteridir. 2500-dən çox vahid istehsal edilmişdir.
ABŞ ordusundan əlavə, helikopter 15-dən çox ölkənin silahlanmasında yer alır, o cümlədən:* Böyük Britaniya (lisenziya əsasında "AgustaWestland Apache" kimi istehsal edilib).* İsrail ("Peten" və "Saraf" modifikasiyaları İsrail Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən fəal şəkildə tətbiq edilir).* Misir, Səudiyyə Ərəbistanı, Niderland, Yaponiya, Cənubi Koreya, Tayvan, Polşa (AH-64E-nin alınması üçün müqavilə imzalanıb).
Nəticə
"Apache" helikopterləri ABŞ və onun müttəfiqlərinin ordu aviasiyasının əsas elementi olaraq qalır. Davamlı modernizasiya (AH-64E Guardian standartına keçid) bu maşınlara dronlar və yerüstü bölmələrlə səmərəli qarşılıqlı əlaqə quraraq müasir şəbəkə mərkəzli müharibələr şəraitində öz aktuallığını qoruyub saxlamağa imkan verir. Pentaqonun planlarına əsasən, AH-64 Apache ən azı 2040-cı illərə qədər silahlanmada qalacaq.
Bakı 22° C
