Ekstradisiya (lat. ex — xaricə, kənara + traditio — təhvil vermə) — hər hansı bir dövlət tərəfindən cinayət törətdikdə şübhəli bilinən, təqsirləndirilən və ya barəsində məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş hökmü olan şəxsin cinayət təqibi həyata keçirmək və ya cəza icra etmək məqsədilə digər dövlətin (tələb edən dövlətin) hüquq-mühafizə orqanlarına rəsmi olaraq təhvil verilməsi prosesidir. Beynəlxalq hüququn və cinayət işləri üzrə qarşılıqlı hüquqi yardımın mühüm institutlarından biri olan ekstradisiya transsilli cinayətkarlıqla mübarizədə, hüququn aliliyinin təmin edilməsində və heç bir hüquqpozanın cəzasız qalmaması prinsipinin həyata keçirilməsində əsas mexanizmlərdən biri hesab olunur. Bu hüquqi prosedur adətən ikitərəfli və ya çoxtərəfli beynəlxalq sazişlər, ekstradisiya konvensiyaları və ya qarşılıqlı hüquqi əməkdaşlıq prinsipləri əsasında həyata keçirilir.
İkili cinayət məsuliyyəti prinsipi: Ekstradisiyanın həyata keçirilməsi üçün əsas şərtlərdən biri odur ki, tələb edilən əməl həm sorğu göndərən, həm də sorğu alan dövlətin qanunvericiliyinə əsasən cinayət hesab olunmalıdır. Əgər hər hansı hərəkət dövlətlərdən birində cinayət sayılmırsa, ekstradisiyadan imtina edilir.
Eynilik prinsipi (Ne bis in idem): Şəxs eyni cinayətə görə artıq mühakimə olunubsa, bəraət alıbsa və ya cəzasını çəkibsə, həmin şəxsin təkrar ekstradisiyası qadağandır.
Təhvil verilmənin ixtisaslaşması prinsipi: Tələb edən dövlət həmin şəxsi yalnız sorğuda göstərilən konkret cinayətə görə mühakimə edə bilər. Sorğu alan dövlətin razılığı olmadan şəxsə qarşı digər əvvəlki cinayətlərə görə ittiham irəli sürülə və ya cəza tətbiq oluna bilməz.
Siyasi və hərbi cinayətlər: Əksər beynəlxalq hüquqi aktlara və milli qanunvericiliklərə əsasən, siyasi motivli cinayətlər törətmiş şəxslərin (ictimai-siyasi baxışlarına görə təqib olunanların) və hərbi xarakterli hüquqpozmaların iştirakçılarının ekstradisiyasına yol verilmir.
İnsan hüquqları və ölüm cəzası təhlükəsi: Əgər ekstradisiya ediləcək şəxsin tələb edən ölkədə işgəncəyə, qəddar rəftara məruz qalacağı və ya ölüm cəzasına məhkum olunacağı ehtimalı yüksəkdirsə (əgər həmin ölkədə ölüm cəzası ləğv olunmayıbsa), sorğu alan dövlət təhvil verməkdən imtina etmək hüququna malikdir.
Vətəndaşlıq prinsipi: Bir çox dövlətlərin Konstitusiyası və qanunları öz vətəndaşlarının xarici dövlətlərə ekstradisiya edilməsini qəti şəkildə qadağan edir. Bu halda dövlət öz vətəndaşını başqa ölkəyə vermək əvəzinə, həmin cinayət işini öz məhkəmələrində araşdırmaq öhdəliyi daşıyır.
Hüquqi mexanizm: Ekstradisiya prosesi adətən Baş Prokurorluq, Ədliyyə Nazirliyi və Xarici İşlər Nazirliyi kimi səlahiyyətli dövlət qurumları vasitəsilə diplomatik kanallar vasitəsilə həyata keçirilir. Tələb edən dövlət tərəfindən məhkəmə qərarı, həbs qətimkan tədbiri və cinayət işinin materialları rəsmi şəkildə təqdim olunmalıdır.
İnterpolun rolu: Beynəlxalq Cinayət Polisi Təşkilatı (İnterpol) vasitəsilə verilən "Qırmızı bildiriş" (Red Notice) dünyanın müxtəlif ölkələrində gizlənən cinayətkarların müəyyən edilməsi, müvəqqəti saxlanılması və sonradan ekstradisiya edilməsi prosesində həlledici rol oynayır.
Milli qanunvericilik və beynəlxalq müqavilələr: Azərbaycan Respublikasının Cinayət-Prosessual Məcəlləsində ekstradisiya məsələləri ətraflı şəkildə tənzimlənir. Ölkə həm ikitərəfli ekstradisiya sazişlərinə, həm də Avropa Şurasının "Cinayətkarın verilməsi haqqında" Avropa Konvensiyasına qoşulmuşdur.
Dövlət maraqları və qanunçuluq: Azərbaycanda ekstradisiya prosedurları insan hüquq və azadlıqlarının qorunması, beynəlxalq hüquq normaçılığının təmin edilməsi və qarşılıqlı etimad prinsipləri çərçivəsində həyata keçirilir.
Bakı 26° C
