Deportasiya — hər hansı bir şəxsin və ya qrupun yaşadıqları ölkədən, yaxud ərazidən dövlət hakimiyyəti orqanlarının qərarı ilə məcburi şəkildə çıxarılması və ya başqa yerə köçürülməsi prosesi. Hüquqi, siyasi və tarixi aspektləri özündə birləşdirən bu anlayış beynəlxalq hüquqda ciddi tənzimləmələrə malik olmaqla yanaşı, həm də bəşər tarixinin ən ağrılı və faciəvi səhifələrindən biri kimi yadda qalmışdır. Müasir dövlətlərin miqrasiya siyasətində hüquqi mexanizm kimi tətbiq edilən deportasiya, tarixi kontekstdə çox zaman kütləvi insan hüquqlarının pozulması və məcburi köçkünlüklə nəticələnmişdir.
Müasir hüquqi çərçivə: Beynəlxalq hüquqa əsasən, suveren dövlətlərin öz ərazilərində olma hüququ olmayan əcnəbiləri və ya vətəndaşı olmayan şəxsləri qanunsuz miqrasiya, viza rejiminin pozulması və ya milli təhlükəsizliyə təhdid yaradıldığı hallarda ölkədən çıxarmaq səlahiyyəti vardır. Lakin bu proses beynəlxalq hüquq normalarına, insan hüquqlarına və ədalətli mühakimə prinsiplərinə uyğun həyata keçirilməlidir.
Kütləvi deportasiya qadağası: Beynəlxalq hüquq normaları, xüsusilə İnsan Hüquqları üzrə Avropa Konvensiyası və digər beynəlxalq sənədlər hər hansı bir etnik, dini və ya sosial qrupun kütləvi şəkildə deportasiya edilməsini qəti şəkildə qadağan edir və bunu insanlığa qarşı cinayət kimi qiymətləndirir.
İnzibati tənbeh tədbiri: Ölkə daxilində miqrasiya qanunvericiliyini pozan, icazəsiz yaşayan və ya qanunsuz əmək fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslərə qarşı tətbiq edilən məcburi çıxarılma tədbiridir. Bu zaman şəxsin müəyyən müddətə həmin ölkəyə girişinə qadağa qoyula bilər.
Totalitar rejimlərin siyasəti: XX əsrdə, xüsusilə totalitar rejimlər dövründə deportasiya siyasi təzyiq, etnik təmizləmə və cəza aləti kimi kütləvi şəkildə istifadə edilmişdir. SSRİ dövründə onlarla xalq — o cümlədən mesxeti türkləri, çeçenlər, inquşlar, Krım tatarları, qaraçaylılar və digər etnik qruplar öz tarixi torpaqlarından məcburi şəkildə Sibirə, Mərkəzi Asiyaya və digər uzaq bölgələrə deportasiya olunmuşlar.
Azərbaycan xalqının üzləşdiyi deportasiyalar: XX əsrdə erməni millətçilərinin və SSRİ rəhbərliyinin həyata keçirdiyi siyasət nəticəsində yüz minlərlə azərbaycanlı öz tarixi torpaqlarından — Qərbi Azərbaycandan (indiki Ermənistan ərazisi) mərhələli şəkildə və kütləvi surətdə deportasiya edilmişdir. Bu tarixi proses xalqımızın yaddaşında dərin yaralar açmışdır.
Faciə və itkilər: Məcburi köçürülmə yollarında dözülməz şərait, aclıq, soyuq və xəstəliklər səbəbindən minlərlə günahsız insan, o cümlədən qocalar, qadınlar və uşaqlar həyatını itirmişdir. Deportasiya olunan xalqlar uzun illər ərzində ağır sosial-iqtisadi və hüquqi ayrı-seçkiliklərlə üzləşmişlər.
Bakı 24° C
