Fransanın müstəmləkəçilik cinayətləri: Diri-diri yandırılan insanların qanı qumda batırılıb - FAKTLAR

Keçmişdə ən böyük müstəmləkə imperiyalarından biri olan Fransa hələ də işğal etdiyi ərazilərinin bir hissəsini güc yolu ilə əlində saxlayır. XVI-XX əsrlərdə Paris iqtisadi, siyasi və mədəni üstünlük təşkil etmək məqsədilə fəal şəkildə genişlənmə siyasəti aparıb.

Tətbiq edilən müstəmləkə modeli qəddar olub, Amerika, Afrika, Asiya və Okeaniya xalqlarına çox böyük ziyan vurub. Parisin ərazilərin zəbt edilməsi və başqa xalqların əsarət altına alınması istiqamətində kursu bir sıra amillərlə müəyyən edilib. Fransızlar xarici təbii resursları istismar etməklə öz milli sərvətlərini artırmağa çalışıblar. Belə ki, Amerikadan pambıq, şəkər və tütün ixrac edilib, burada böyük plantasiyalar yaradılıb.

Müasir Seneqal və Mali ərazilərində qızıl və almaz hasil edilib. Kot-d'İvuar və Qabon rezin və kakao mənbələrinə çevrilib. Hind-Çindən Fransa düyü və qalayla təmin olunub. Koloniyalardan gətirilən xammal Fransanın zavod və fabriklərində emal olunub və bununla da ölkə sənayesinin inkişafına və şəhər əhalisinin həyat səviyyəsinin yüksəldilməsinə töhfə verib. Eyni zamanda, koloniyalar istehsal olunan məhsulların bazarı kimi xidmət edib ki, bu da ticarətin inkişafına və gəlirlərin artmasına əlavə təkan verib.

XX əsrin əvvəlində Fransa müstəmləkə imperiyası təxminən 13 milyon kvadrat kilometr ərazini əhatə edib. Müqayisə üçün qeyd edək ki, müasir ABŞ-nin sahəsi təxminən 10 milyon kvadrat kilometrdir. Onun ərazisində təxminən 100-110 milyon insan yaşayıb. Buraya aşağıdakı müasir dövlətlərin əraziləri daxil olub:

Afrikada - Əlcəzair, Mərakeş, Tunis, Mavritaniya, Seneqal, Mali, Burkina Faso, Niger, Qvineya, Kot-d'İvuar, Benin, Çad, Mərkəzi Afrika Respublikası, Konqo Respublikası, Qabon, Kamerun, Cibuti, Madaqaskar; Asiyada – Livan, Suriya, Vyetnam, Laos, Kamboca; Amerika - Haiti; Okeaniya - Vanuatu.

Fransa Prezidenti Adolf Tyer 1871-ci ildə parlamentdə bəyan edib: “Koloniyalar millətimiz üçün güc və zənginlik mənbəyidir. Onlar bizə böyük dövlətlər arasında mövqeyimizi qorumaq üçün lazım olan resursları və təsir imkanlarını verir”.

Fransanın müstəmləkəçilik siyasəti irqi və mədəni üstünlük ideyalarına əsaslanıb. Bu münasibət müstəmləkəçiliyi fransız mədəniyyətini, dilini və dinini yaymaq zərurəti ilə əsaslandıran “sivilizasiya missiyası” (mission sivilisatrice) konsepsiyasında öz ifadəsini tapıb. Fransızlar özlərini “ali dəyərlərin daşıyıcıları” (Nasist Almaniyasında olduğu kimi – Qeyd) kimi qəbul ediblər və bu, onların xarici ekspansiyasına, o cümlədən sərt inzibati-məcburi sistemin qurulmasına və təbii sərvətlərin yırtıcı şəkildə çıxarılmasına haqq qazandırıb.

Afrika xalqlarının soyqırımı

Fransanın ölkələri ələ keçirməsi müharibə cinayətləri və işğalçılara müqavimət göstərməyə çalışan yerli sakinlərə qarşı qeyri-adi qəddarlıqla müşayiət olunub. Xüsusilə, bəzi hesablamalara görə, Əlcəzairi işğal etmək üçün aparılan əməliyyatlar zamanı 1 milyona qədər yerli sakin həlak olub.

Fransız generalı Embal Jan-Jak Pelisyenin qaniçənliyi isə yaddaşlara həkk olunub. O, 1845-ci ildə fransızlardan qaçaraq dağlara sığınan minə yaxın əlcəzairlinin diri-diri yandırılması barədə əmr verib.

Madaqaskarın işğalı zamanı 20 minə qədər yerli sakin (ada əhalisinin təxminən 1%-i) həlak olub. Müqayisə üçün qeyd edək ki, Fransa İkinci dünya müharibəsində əhalisinin 2%-dən azını itirib. Müxtəlif hesablamalara görə, 1883-1886-cı illərdə Vyetnamın tutulması və sonrakı repressiyalar nəticəsində 10-15 min yerli sakin həlak olub.

Fransızlar öz müstəmləkələrində üsyanları yatırmaqda heç də az qəddarlıq nümayiş etdirməyiblər. Məsələn, 1921-1926-cı illərdə Mərakeşdə iğtişaşların yatırılması nəticəsində 100 minə qədər, 1925-1927-ci illərdə Suriyada üsyanın yatırılması zamanı 6000-ə qədər insan fransız qüvvələri tərəfindən öldürülüb.

1945-ci ilin mayında Əlcəzairin Setif və Quelma şəhərlərində baş vermiş qırğın insanlığa qarşı ən böyük cinayətlərdən biri hesab olunub. Müstəqillik tərəfdarlarına qarşı yaş fərqi qoymadan həbslər və edamlar həyata keçirlib, Əlcəzairin şəhər və kəndlərini bombalamaq üçün döyüş təyyarələrindən istifadə edilib. Nəticədə 45 minə qədər insan həlak olub. 1947-ci ildə Madaqaskarda müstəqillik tərəfdarlarının müqavimətini yatırmaqda fransız silahlı qüvvələrinin vəhşiliyi 80 minə yaxın insanın ölümünə səbəb olub.

Paris, Avropa mallarının Afrikada qullara dəyişdirildiyi, daha sonra plantasiyalarda işləmək üçün Amerikaya göndərildiyi, sənaye üçün xammalın Avropaya gətirildiyi “üçbucaqlı ticarət”in əsas oyunçulardan biri olub. Fransa təkcə qulları ələ keçirmək və istismar etməklə deyil, həm də onları digər müstəmləkəçi dövlətlərə satmaqla məşğul olub.

Ümumilikdə Fransa Afrikadan Amerikadakı plantasiyalarına təxminən 1,4 milyon qul ixrac edib. Üstəlik, afrikalıların 15% -dən çoxu təyinat yerinə çatmadan yolda ölüb. Fransız müstəmləkələrində qulların hüquqi statusu, daha doğrusu hüquqlarının olmaması xüsusi kodekslərdə təsbit edilib.

Bunlardan ən məşhuru 1685-ci ildə Kolbert (Kral XIV Lüdovikin maliyyə naziri) dövründə hazırlanmış və ölümündən sonra nəşr edilən “Qara Kodeks” (Code noir) olub. Bu qaydalar toplusu qaradərililərin istismarına icazə verib, onlara insan kimi deyil, əşya kimi yanaşmağı göstərib. Fransa kralı XVI Lüdovik, görünür, bu cür təcrübələri standartlaşdırmaq və “humanistləşdirmək” qərarına gəlib və 1784-cü il xüsusi fərmanı ilə bir qulun 50 şallaq cəzasına məhkum edilə biləcəyi hər hansı bir cəzanı məhdudlaşdırıb.

Təbiət və mədəniyyətlərin məhvi

Fransız müstəmləkəçilərinin fəaliyyəti Afrika təbiətinə ciddi ziyan vurub. Mərkəzi Afrikada kauçuk ağacı demək olar ki, tamamilə yox olub. XIX əsrin sonlarında Əlcəzairdə fillər nəsli kəsilmək təhlükəsi altında olub. Qərbi Afrikada onların sayı 70-90% azalıb.

Fransız müstəmləkəçilərinin gətirdiyi xəstəliklər (çiçək, tif, qızılca kimi) Haiti sakinlərinin 50%-ə qədərinin və Madaqaskar sakinlərinin 90%-ə qədərinin ölümünə səbəb olub. 1960-1990-cı illər arasında Fransa ilk növbədə Əlcəzair və Fransız Polineziyasında 210 nüvə sınağı keçirib.

Partlayışlar dənizin və qurunun əhəmiyyətli bir sahəsinin radioaktiv çirklənməsinə səbəb olub, yaşayış və iqtisadi istifadə üçün yararsız hala düşüb. Mururoa və Fanqataufa atollları ətrafındakı mərcan rifləri məhv edilib. Sınaqların nəticələrindən təsirlənən yerli sakinlərin sayının Əlcəzairdə təxminən on minlərlə, Okeaniyada isə 100 ilə 150 ​​min arasında olduğu təxmin edilib.

Fransızlar müstəmləkələrdən kütləvi şəkildə sənət əşyaları və mədəni sərvətlər ixrac ediblər ki, bunlar Fransa imperiyasının “böyüklüyünü və zənginliyini” vurğulamaq məqsədi daşıyıb və sonradan ölkənin muzeylərinin kolleksiyaları üçün əsas olub.

E.Makronun adından 2018-ci ildə B.Savua və F.Sarra tərəfindən hazırlanmış hesabata görə, Afrika incəsənətinin 90%-ə qədəri qitədən kənarda yerləşib, xüsusən də Luvr və Afrika İncəsənət Muzeyi kolleksiyalarının əsasını təşkil edib (Branlidəki muzey).

Hazırda Fransa hakimiyyəti keçmiş müstəmləkələrdən götürülmüş tarixi irsin bərpası ilə bağlı bir sıra müraciətlərə baxır. Xüsusilə Avstraliya, Əlcəzair, Benin, Qazaxıstan, Kot-d'İvuar, Madaqaskar, Mali, Nepal, Seneqal, Çad və Efiopiya Parisə qarşı iddialarını açıqlayıb.

Fransızlar digər böyük dövlətlərlə müharibə aparmaq üçün koloniyaların sakinlərindən də fəal şəkildə istifadə ediblər. 1701-1714, 1740-1748, 1756-1763-cü illər müharibələri zamanı fransızların hindli tayfalarını (məsələn, huronları) ingilis qoşunlarına və onların yerli müttəfiqlərinə qarşı vuruşdurub.

Birinci dünya müharibəsində fransız koloniyalarından 500 minə yaxın insan müharibədə iştirak edib. Fransız koloniyaları 1940-cı ildə Parisin təslim olmasından sonra nasistlərə qarşı mühüm müqavimət mərkəzlərinə çevrilib.

Lakin Paris tez-tez onun tərəfində vuruşan müstəmləkə sakinlərinə qarşı nankorluq edib. Bunun bariz nümunəsi “harki”, yəni 1954-1962-ci illərdə Əlcəzair İstiqlal Müharibəsi zamanı fransızların müttəfiqi olmuş əlcəzairlilər. Fransız qoşunlarının çıxarılmasından sonra Parisin taleyin ümidinə buraxdığı bir çox “harkilər” və onların ailələri Əlcəzair hakimiyyətinin amansız repressiyalarına məruz qalıb. Təxminən 90 000 “Harki” Fransaya təxliyə edilsə də, onlar qaçqın düşərgələrinə yerləşdirilib və sistematik olaraq ayrı-seçkiliyə məruz qalıblar.

Paris eyni zamanda sonradan müstəqillik əldə etmiş dövlətlər üçün uzunmüddətli problemlər yaradıb. Fransa azad olan Haitidən 1825-ci ildə müstəqilliyinin tanınması müqabilində 150 milyon frank (indiki dollarla hesablasaq, təxminən 21 milyard dollar) təzminat ödəməyi tələb edib. Bu məbləğ sonradan 90 milyon franka endirilib, lakin yenə də gənc ölkə üçün çox böyük iqtisadi yük olub.

2003-cü ildə Haiti prezidenti Jan-Batist Aristid rəsmi olaraq Fransadan müstəmləkəçilik dövründə ölkəyə dəymiş ziyanı ödəməyi və sonradan müstəqilliyinə görə təzminat ödəməyi tələb edib. O, iddialarını həm tarixi ədalət əsasında, həm də müstəmləkə əsarətinin və iqtisadi istismarın ölkəyə vurduğu zərərin ödənilməsi zərurəti ilə əsaslandırıb.

Fransız neokolonializmi, kanakların mübarizəsi

İkinci dünya müharibəsindən sonra Fransa keçmiş müstəmləkələrində milli azadlıq hərəkatlarının böyüməsi ilə üzləşib. 1960-cı ildə qəbul edilmiş BMT-nin müstəmləkə ölkələrinə və xalqlarına müstəqilliyin verilməsi haqqında Bəyannamə Afrika və Asiya ölkələrinin fransız zülmündən azad edilməsinə ciddi təkan verib. 1960-cı illərin ortalarında Əlcəzair, Vyetnam, Kamboca, Kamerun, Kot-d'İvuar, Laos, Livan, Madaqaskar, Mali, Mərakeş, Seneqal, Suriya və Tunis Parisdən müstəqillik əldə ediblər. Parisin öz imperiyasının bir hissəsi kimi müstəmləkə mülkiyyətini saxlamaq cəhdləri üç qanlı müstəqillik müharibəsinə -1954-1962-ci illərdə Əlcəzairdə, 1954-1964-cü illərdə Kamerunda, 1946-1954-cü illərdə Hind-Çində gətirib çıxarıb. Ümumilikdə Əlcəzair və Hind-Çində mülki əhali arasında itkilərin sayı 2 milyondan çox olub.

Bir çox ölkələr Fransanın caynağından canını qurtara bilsə də, Paris müxtəlif üsullarla bu dövlətlərin üzərində nəzarəti ələ keçirmək istəyib. İstər dövlətlərin daxilində terror aktları törətməklə, istərsə də silahlı qruplaşmlara maddi dəstək verməklə. Son 15 ildə Parisdən Fransfarik siyasətinin sona çatdığına dair sistemli bəyanatlara baxmayaraq, bir sıra Afrika ölkələri hələ də Fransaya öz ərazilərini siyasi, hərbi və iqtisadi mənada işğal edən müstəmləkə imperiyası kimi baxırlar.

Afrikalılar Parisin öz siyasi norma və əxlaq normalarını tətbiq etmək, yardım üçün ilkin şərtlər irəli sürmək, xarici əlaqələri məhdudlaşdırmaq cəhdlərindən narazıdırlar. Afrikada onlara dövlətin daxili işlərinə müdaxilə və fransızların təkəbbürlü və aşağılayıcı münasibətinin ifadəsi kimi baxılır.

Fransanın hələ də müstəmləkə keçmişini özündə saxlaması faktı həm də dövlət daxilində xaricdəki mülklərin olması ilə də göstərir ki, bunlardan ikisi (Yeni Kaledoniya və Fransız Polineziyası) BMT-nin Dekolonizasiya üzrə Xüsusi Komitəsi tərəfindən özünü idarə etməyən ərazilər kimi tanınır. Üstəlik, BMT Baş Assambleyasının 12 noyabr 1975-ci il tarixli, Fransanı Komorlar İttifaqının, o cümlədən Mayotta adasının birliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət etməyə çağıran 3385 saylı qətnaməsini pozaraq, Paris bu ərazini işğal etməkdə davam edir.

Mayottanı öz ölkəsinin bir hissəsi hesab edən Komor Adaları İttifaqı 1974 və 1976-cı il referendumlarının nəticələrini tanımır, ona görə seçicilərin əksəriyyəti Mayottenin Fransa ilə bağlılığının saxlanmasının lehinə çıxış edib, çünki səsvermə Paris administrasiyasının güclü təzyiqi altında keçirildib.

E.Makronun anlayışına görə Cibutidən Fransa Polineziyasına qədər uzanan “Hind-Sakit okean” adlanan regionda “böyük güc” statusu Qərb ölkələrinin Çinin Asiya-Pasifik regionunda artan təsirini məhdudlaşdırmağa yönəlmiş siyasətlərində mühüm rol oynamağa çalışan Parisin geosiyasi ambisiyalarını dəstəkləmək və reallaşdırmaq üçün zəruridir.

Fransa Yeni Kaledoniyanın müstəqillik hərəkatını müxtəlif yollarla yatırmağa çalışır. Arxipelaqda yerli əhalinin - kanakların maraqlarına hörmətsizliyin sistematik təzahürləri var, məşğulluq məsələlərində yerli insanlara qarşı ayrı-seçkilik və ağır sosial-iqtisadi vəziyyət hökm sürür. Son illərdə Paris Yeni Kaledoniyanın dekolonizasiya prosesini sabotaj etmək üçün ardıcıl olaraq çalışır. Mərkəzi hakimiyyət orqanlarının təşəbbüsü ilə yerli seçki qanunvericiliyində aparılan islahatlar kanakların seçki çəkisinin azaldılmasına və müvafiq olaraq siyasi demokratik proses vasitəsilə onların özünüidarəetmə və müstəqillik uğrunda mübarizə sahələrində imkanlarının məhdudlaşdırılmasına yönəlib. İslahat, 2024-cü ilin may ayında Yeni Kaledoniyaya əlavə polis, jandarm və ordu qüvvələrinin göndərildiyi genişmiqyaslı iğtişaşlara səbəb olub. Keçmiş müstəmləkələr, qeyri-hökumət təşkilatları və ayrı-ayrı şəxslər dəfələrlə məhkəmələr vasitəsilə Fransanı müstəmləkəçilik cinayətlərinə görə məsuliyyətə cəlb etməyə cəhd ediblər.

2006-cı ildə bir qrup Yeni Kaledoniya vətəndaş Mururoa Atollunda aparılan sınaqlar nəticəsində radiasiyaya məruz qaldıqlarını bildirərək Fransa hökumətinə qarşı iddia qaldırıb. Onlar sağlamlığa dəyən ziyana görə kompensasiya tələb ediblər. Fransa məhkəmələri işi qəbul edib və bəzi iddiaçılara qismən cüzi miqdarda təzminat ödənilib. 7 il sonra Yeni Kaledoniyada yerləşən vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları daha şəffaf və sürətli təzminat prosesi və sınaqların təsiri ilə bağlı daha çox araşdırma tələb edərək, sinif davası açıblar. Fransa bəzi işlərə baxmağa və ödəniş prosesini sürətləndirməyə razılıq verib, lakin tələblərin çoxu təmin olunmayıb.

Yeni Kaledoniyada yerli əhali olan kanaklar və gəlmə Fransa vətəndaşları birlikdə yaşayırlar. Makron hökuməti isə müstəqillik və sair ilə bağlı keçiriləcək referendumların nəticəsini dəyişmək üçün Fransadan gələnləri də yerli əhali kimi təqdim edib. Onlar da öz növbəsində Kaledoniyanın Fransanın tərkibində qalmasına səs veriblər. Eyni zamanda Fransanın kolonial siyasəti nəticəsində kanakların sayı 1980-ci ildən başlayaraq 40 faiz azalıb. Siyasi mübarizədə iştirak edən 3500 nəfər həbs edilərək türmələrdə öldürülüb. Fransa hökuməti Kanak xalqının təhsilini, dilini, dinini hər addımda məhdudlaşdırıb.

Digər tərəfdən Fransanın müstəmləkəçilik cinayətlərinə görə məsuliyyətə cəlb edilməsi, fransızların öz günahlarını etiraf edərək rəsmi üzr istəməsi, keçmiş müstəmləkələrə dəymiş ziyanın ödənilməsi məsələləri rəsmi səviyyədə dəfələrlə qaldırılıb. Xüsusilə, 2005-ci ilin iyulunda Afrika İttifaqı Fransanı müstəmləkə cinayətlərinə görə məsuliyyətini etiraf etməyə və qurbanların ailələrinə təzminat ödəməyə çağıran bəyannamə qəbul edib.

Əlcəzairlilər, ruandalılar, malililər, burkinabeler, seneqallılar və vyetnamlılar dəfələrlə Parisdən keçmiş cinayətlərə görə məsuliyyəti etiraf etməyi və rəsmi üzr istəməyi tələb ediblər. Xüsusilə, Ruanda Milli Birlik və Barışıq Komissiyasının 2008-ci il hesabatında və Ruanda Soyqırımı ilə Mübarizə üzrə Milli Komissiyanın 2010-cu il hesabatında 1994-cü ildə tutsilərin məhv edilməsində fransız hərbçilərinin iştirakı qeyd edilib.

Eyni zamanda Fransa müstəmləkəçiliyinə qarşı 2024-cü ildə Bakı Təşəbbüs Qrupu Bakıda Qoşulmama Hərəkatının Əlaqələndirmə Ofisinin Nazirlər Toplantısı çərçivəsində yaradılıb. Bakı Təşəbbüs Qrupu Qoşulmama Hərəkatının müstəmləkəçilik və yeni-müstəmləkəçilik təcrübələrinə qarşı mübarizədə prinsipial mövqeyinin əsaslılığını və aktuallığını təsdiqləyib, Fransanın xaricdəki müstəmləkələrində ədalət və azadlıq uğrunda apardıqları mübarizədə öz həmrəylik şəbəkələrini strukturlaşdırmaq barədə razılığa gəliblər.

Qrup indiyədək keçirdiyi tədbirlər birba­şa dünyada müstəmləkəçiliyin aradan qaldırılması üçün konkret fəaliyyət is­tiqamətlərinin müəyyən edilməsinə və praktiki kompleks addımlar atılmasına xidmət edir. Bakı Təşəbbüs Qrupu yeni tarixin çox vacib mütərəqqi fəliyyət üsullarından biridir. Onun memarı isə daim tərəqqidə olan Azərbaycan Respublikasıdır. Azərbaycan faktiki olaraq XXI əsrdə milli, regional və qlobal miq­yaslarda humanitar tərəqqinin mərkəz­lərindən və bu istiqamətdə real fəaliyyət göstərən dövlətlərdən birinə çevrilir. Azərbaycanın dünya üzrə Fransanın müstəmləkə siyasətinə qarşı mübarizə aparması, ümumiyyətlə, müasir mərhələdə kolonializmi aradan qaldırmaq uğrunda böyük savaşın tərkib hissəsidir. Bu baxımdan Fransanın müstəmləkə siyasətinin bir sıra cəhətləri və onun nəticələri üzərində də dayanmaq Bakı Təşəbbüs Qrupunun strateji əhəmiyyətini anlamağa yardım edər.