Xuliqanlıq — cəmiyyətdə mövcud olan ictimai asayişi, əxlaq normalarını və başqalarının rahatlığını qəsdən pozan, cəmiyyətə qarşı açıq hörmətsizlik nümayiş etdirən qanunsuz hərəkətlərin məcmusudur. Hüquqi baxımdan xuliqanlıq cəmiyyətin normal fəaliyyətinə, vətəndaşların şəxsi toxunulmazlığına, əmlakına və ictimai təhlükəsizliyə qarşı yönəlmiş qəsdli hüquqazidd əməl kimi qiymətləndirilir. Sözün tarixi kökləri ingilis dilindəki "hooliganism" termininə gedib çıxır və ilkin mərhələdə küçə qruplaşmalarının törөtdiyi qeyri-qanuni, dağıdıcı hərəkətləri ifadə etmək üçün istifadə olunmuşdur. Zaman keçdikcə bu anlayış hüquqi kateqoriyaya çevrilərək Cinayət və İnzibati Məcəllələrdə ayrıca məsuliyyət növü kimi təsbit edilmişdir.
Hüquq sistemində xuliqanlıq törədilmə xarakterindən, yetirdiyi zərərdən və iştirakçıların sayından asılı olaraq müxtəlif kateqoriyalara bölünür:
İnzibati xuliqanlıq: İctimai qaydanı pozan, lakin şəxsə qarşı ağır zorakılıq və ya əmlakın irimiqyaslı məhv edilməsi ilə müşayiət olunmayan xırda xuliqanlıq hərəkətləridir (məsələn, ictimai yerlərdə nalayiq ifadələr işlətmək, vətəndaşlara qarşı qərəzli və əsassız narahatlıq yaratmaq). Bu əməllərə görə qanunvericiliyə əsasən inzibati cərimələr və ya inzibati həbs tətbiq edilir.
Cinayətkar xuliqanlıq: Cəmiyyətə açıq-aşkar hörmətsizliklə bərabər, vətəndaşlara qarşı zor tətbiq olunması, sağlamlığa yüngül və ya az ağır zərər vurulması, yaxud özgə əmlakının qəsdən məhv edilməsi və ya zədələnməsi ilə müşayiət olunan ağır hüquqazidd əməldir.
Ağırlaşdırıcı hallarda xuliqanlıq: Əgər xuliqanlıq silahdan və ya silah qismində istifadə olunan əşyalardan (bıçaq, dəyənək və s.) istifadə etməklə, qrup halında, bir qrup şəxs tərəfindən əvvəlcədən əlbir olaraq, yaxud nümayişkaranə şəkildə hakimiyyət nümayəndəsinin və ya ictimai qaydanın qorunmasına çalışan şəxslərin qanuni tələblərinə tabe olmamaqla törədilərsə, bu, xüsusilə təhlükəli cinayət kimi qiymətləndirilir.
Kriminoloji tədqiqatlar göstərir ki, xuliqanlıq əməllərinin arxasında bir sıra sosial-psixoloji və mənəvi səbəblər dayanır:
Spirtli içkilər və narkotik vasitələr: Xuliqanlıq hallatının böyük əksəriyyəti şəxslərin sərxoş və ya narkotik sərxoşluğu vəziyyətində olduğu zaman baş verir. Alkoqol və ya psixotrop maddələr insanın öz davranışına nəzarət etmək qabiliyyətini zəiflədir, aqressiyanı artırır.
Psixoloji amillər və tərbiyə: Yeniyetmə və gənclər arasında özünü təsdiq etmək istəyi, qrup mühitində liderlik iddiası, aqressiv davranış modelləri və mənəvi dəyərlərin zəifliyi xuliqanlığın əsas hərəkətverici qüvvələrindəndir.
Məişət münaqişələri: Küçələrdə, nəqliyyatda, iaşə obyektlərində və ya məişət zəminində yaranan ani mübahisələrin düzgün idarə olunmaması nəticəsində tərəflərin qəfil aqressiyaya qapılması tez-tez xuliqanlıq cinayətlərinə səbəb olur.
Cəmiyyətdə xuliqanlığın qarşısının alınması və ictimai təhlükəsizliyin qorunması məqsədilə dövlət və cəmiyyət tərəfindən kompleks tədbirlər həyata keçirilir:
Hüquqi maarifləndirmə: Gənclər arasında hüquq mədəniyyətinin formalaşdırılması, məktəblərdə və ali təhsil müəssisələrində profilaktik söhbətlərin aparılması.
Polis nəzarəti və kütləvi tədbirlərin təhlükəsizliyi: İctimai yerlərdə, küçələrdə və kütləvi tədbirlər zamanı hüquq-mühafizə orqanlarının gücləndirilmiş rejimdə xidmət göstərməsi, müşahidə kameralarının tətbiqi.
Cəzanın qaçılmazlığı prinsipi: Qanunazidd əməllər törədən şəxslərin operativ şəkildə müəyyən edilməsi və qanunvericiliyə uyğun olaraq qətiyyətli cəzalara məruz qalması gələcəkdə oxşar hüquqpozmaların baş verməsinin qarşısını alan əsas amildir.
Bakı 25° C
