Xudavəng monastırı — Cənubi Qafqazda ən böyük və ən əhəmiyyətli orta əsr xristian məbəd komplekslərindən biridir. O, Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunda, Tərtər çayının sol sahilindəki dərənin mənzərəli meşəlik yamacında yerləşir.
Bu memarlıq abidəsi böyük tarixi əhəmiyyətə malikdir və tarixçilərin, memarların və kulturoloqların diqqət mərkəzindədir.
Tarixi kökləri və tikinti mərhələləri
Monastır kompleksinin formalaşması bir neçə əsr ərzində, əsasən IX-XIII əsrlərdə baş vermişdir.
Qədim rəvayətlərə görə, bu yerdə ilk ziyarətgah hələ eramızın I əsrində, Qafqazda xristianlığı təbliğ edən həvari Faddeyin şagirdi Müqəddəs Dadinin dəfn edildiyi yerdə salınmışdır. Kompleksin adlarından biri də buradan qaynaqlanır.
Xudavəng monastırının ən yüksək inkişaf dövrü XIII əsrin birinci yarısına — yerli Xaçın knyazlığının iqtisadi və mədəni yüksəlişi dövrünə təsadüf edir. Azərbaycan tarix elmində Xudavəng, əhalisi uzun müddət xristian dininə etiqad edən və müasir Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş qədim dövlətin — Qafqaz Albaniyasının ən mühüm mənəvi və memarlıq irslərindən biri kimi qiymətləndirilir.
Xudavəng kompleksinin memarlığı
Xudavəng monastırı sadəcə ayrı-ayrı kilsə deyil, ondan çox müxtəlif tikilidən ibarət olan geniş və möhkəmləndirilmiş ansambldır. Kompleksin memarlığı mürəkkəb dağ relyefinə ahəngdar şəkildə uyğunlaşdırılıb.
Kompleksin əsas tikililəri:1. Arzu Xatun kilsəsi (Əsas məbəd). Knyaginya Arzu Xatunun təşəbbüsü ilə 1214-cü ildə inşa edilmiş kompleksin mərkəzi və ən əzəmətli binasıdır. Məbəd silindrik barabanı və konusvari günbəzi ilə seçilir. Daxildə unikal orta əsr freskaları (o cümlədən knyaginyanın özünün və müqəddəslərin təsviri) qismən qorunub saxlanılıb ki, bu da həmin regionun xristian abidələri üçün nadir haldır.2. Həsən Cəlal kilsəsi. Əsas tikililər kompleksinə bitişik olan kiçik günbəzli kilsədir. Sərt proporsiyaları və mahir daş hörgüsü ilə xarakterizə olunur.3. Zəng qülləsi. XIII əsrin ortalarında (ehtimal ki, 1224-cü ildə) tikilmiş iki mərtəbəli tikilidir. Birinci mərtəbə kütləvi sütunlara söykənir, ikinci mərtəbə isə zəngləri olan rotonda şəklində inşa edilib.4. Dünyəvi və təsərrüfat tikililəri. Monastırın ərazisində yeməkxananın (trapezanın), kitabxananın, rahib hücrələrinin, qonaq otaqlarının və şərab zavodunun qalıqları qorunub saxlanılıb ki, bu da Xudavəngin öz dövrünün nəinki mənəvi, həm də böyük iqtisadi mərkəzi olduğunu sübut edir.
Binaların fasadları və monastırın ərazisi mürəkkəb daş oymaları və barelyeflərlə zəngin şəkildə bəzədilib.
Müasir tarixi və Azərbaycanın nəzarətinə keçməsi
Monastırın ən yeni tarixi regiondakı geosiyasi dəyişikliklərlə sıx bağlıdır.
1993-cü ilin yaz aylarında, Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Kəlbəcər rayonu Ermənistan silahlı qüvvələrinin nəzarətinə keçdi. Demək olar ki, üç onillik ərzində kompleks Bakının yurisdiksiyasından kənarda qaldı.
2020-ci ilin payızında vəziyyət köklü şəkildə dəyişdi. İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələrinə və 9 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan liderləri tərəfindən üçtərəfli bəyanatın imzalanmasına əsasən, Kəlbəcər rayonu sülh yolu ilə Azərbaycan Respublikasına qaytarıldı. 25 noyabr 2020-ci ildə region Xudavəng monastırı ilə birlikdə rəsmən Azərbaycanın nəzarətinə qayıtdı.
Hazırkı statusuRayonun təhvil verilməsindən sonrakı ilk vaxtlarda monastır ətrafında təhlükəsizlik Rusiya sülhməramlılarının kontingenti tərəfindən təmin edilirdi (2024-cü ilin əvvəlində regiondan çıxarılıb).
2020-ci ilin sonundan etibarən Azərbaycanın Alban-Udi xristian icmasının nümayəndələri (udilər qafqaz albanlarının birbaşa varisləri hesab olunurlar) mütəmadi olaraq Xudavəng monastırını ziyarət edirlər. İcma məbəddə dini ayinlər və mərasimlər keçirir ki, bu da Azərbaycanın ölkə ərazisindəki alban xristian irsinin bərpası və qorunub saxlanılması üzrə dövlət siyasətinin bir hissəsidir.
Hazırda Xudavəng monastırı Azərbaycan Respublikasının dövlət tərəfindən qorunan tarix-mədəniyyət abidəsi statusuna malikdir.
Bakı 19° C
