Birinci Qarabağ müharibəsi — keçmiş SSRİ-nin dağılması dövründə, 1988–1994-cü illərdə Azərbaycan Respublikası ilə Ermənistan SSR (sonradan Ermənistan Respublikası) və Qarabağdakı erməni separatçı qüvvələri arasında baş vermiş dağıdıcı hərbi münaqişədir. Münaqişənin əsası hələ Sovet dövründə, Ermənistanın Azərbaycanın tarixi torpağı olan Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətini (DQMV) öz tərkibinə qatmaq iddiaları və ərazi iddiaları ilə qoyulmuşdur.
1988-ci ildən etibarən İrəvanda və Xankəndidə kütləvi separatçı aksiyaların başlanması, eləcə də Qərbi Azərbaycan torpaqlarından azərbaycanlıların kütləvi şəkildə deportasiya olunması bölgədə etnik gərginliyi kritik həddə çatdırdı. SSRİ rəhbərliyinin məsələni ədalətli həll etməməsi və qeyri-qətiyyətli mövqeyi vəziyyətin daha da kəskinləşməsinə və açıq silahlı qarşıdurmaya çevrilməsinə səbəb oldu.
Münaqişə zamanı hərbi əməliyyatlar getdikcə genişlənərək tammiqyaslı müharibə xarakteri aldı:
İlkin mərhələ (1988–1991): Qarşılıqlı toqquşmalar, sərhəd rayonlarında silahlı İnsidentlər, yerli özünümüdafiə qüvvələrinin formalaşması və sovet qoşunlarının iştirakı ilə müşayiət olunan dövr. 1991-ci ilin sonunda Azərbaycan öz dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra mübarizə rəsmi olaraq iki müstəqil dövlət arasında hərbi müstəviyə keçdi.
Aktiv müharibə mərhələsi (1992–1994): 1992-ci ilin əvvəllərindən etibarən müharibə daha qanlı və dağıdıcı fazaya daxil oldu. Xocalı soyqırımı, Şuşanın və Laçının işğalı (1992-ci ilin mayı), eləcə də Kəlbəcər, Ağdərə, Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Qubadlı və Zəngilan rayonlarının işğal olunması nəticəsində Azərbaycan ərazisinin təxminən 20 faizi erməni silahlı birləşmələrinin nəzarətinə keçdi. Azərbaycan xalqı ağır itkilər verməsinə baxmayaraq, Milli Ordu hissələri və könüllülər qəhrəmanlıqla döyüşdülər (məsələn, Goranboy əməliyyatı, 1994-cü ilin əvvəllərində Horadiz əməliyyatı).
Birinci Qarabağ müharibəsi Azərbaycan xalqı üçün ağır humanitar faciələrlə nəticələndi:
Məcburi köçkünlər: Münaqişə nəticəsində 1 milyondan çox azərbaycanlı öz doğma ocaqlarından didərgin düşərək ölkənin müxtəlif bölgələrində çadır düşərgələrində, yataqxanalarda və məcburi köçkün qəsəbələrində ağır şəraitdə yaşamaq məcburiyyətində qaldı.
İtki və dağıntılar: On minlərlə insan həlak oldu, minlərlə soydaşımız itkin düşdü, yüzlərlə şəhər, qəsəbə, kənd, mədəniyyət abidəsi, məscid və məktəb tamamilə dağıdıldı və talan edildi.
1994-cü ilin may ayında MDB Parlamentlərarası Assambleyasının, Rusiya və digər beynəlxalq vasitəçilərin səyləri nəticəsində Qırğızıstanın paytaxtı Bişkek şəhərində atəşkəs haqqında protokol imzalandı. Mayın 12-dən etibarən hərbi əməliyyatlar dayandırıldı. Lakin bu atəşkəs sülh sazişi deyil, yalnız "atəşkəs" rejimi idi və nəticədə münaqişə uzun illər dondurulmuş vəziyyətdə qaldı. ATƏT-in Minsk qrupunun illərlə davam edən sülh danışıqları isə işğal olunmuş torpaqların azad edilməsi ilə nəticələnmədi.
Birinci Qarabağ müharibəsi Azərbaycanın hərbi tarixinin həm ən ağrılı, həm də xalqın əzmkarlığını və Vətənə sədaqətini nümayiş etdirdiyi qəhrəmanlıq səhifələrindən biridir. Bu müharibədə şəhid olanların xatirəsi hər il dərin ehtiramla yad edilir. İllər sonra, 2020-ci ildə Vətən müharibəsində (İkinci Qarabağ müharibəsi) Müzəffər Azərbaycan Ordusu Ali Baş Komandanın rəhbərliyi ilə bu dövrdə pozulmuş ərazi bütövlüyümüzü və tarixi ədaləti bərpa etdi.
Bu mövzulu bölmədə Birinci Qarabağ müharibəsinin tarixinə, döyüş xronologiyasına, hərbi-siyasi təhlillərə, arxiv sənədlərinə, o dövrün şahidlərinin xatirələrinə və tarixi ədalətin bərpası prosesinə dair ən son, etibarlı və əhatəli materiallar toplanmışdır.
Bakı 29° C
