Aviaqəza — mülki və ya hərbi təyyarələrin, həmçinin helikopterlərin uçuş zamanı, enişdə və ya qalxarkən idarəetməni itirərək yerə, suya çırpılması və ya havada dağılması ilə nəticələnən ağır qəza hadisəsidir. Hər il minlərlə reysin həyata keçirildiyi qlobal aviasiya sektoru dünyanın ən təhlükəsiz nəqliyyat növü hesab edilsə də, baş verən nadir təyyarə və helikopter qəzaları çox vaxt böyük insan tələfatı və genişmiqyaslı rezonans doğurur.
Təyyarə qəzaları əsasən yüksək hündürlükdə, uzun məsafəli uçuşlar zamanı və ya uçuş-enmə zolağında (qalxma və enmə mərhələlərində) baş verir. Helikopter qəzaları isə fərqli aerodinamik xüsusiyyətlərə və uçuş dinamikasına malik olduğuna görə əsasən mürəkkəb relyeflərdə (dağlıq ərazilər, meşələr), dumanlı, sərt hava şəraitində və ya aşağı hündürlüklərdə manevr edərkən qeydə alınır. Helikopterlərin xilasetmə əməliyyatlarında, hərbi tapşırıqlarda və çətin coğrafi şəraitdə tez-tez istifadə olunması onların qəza riskini müəyyən məndə artırır.
Beynəlxalq aviasiya təşkilatlarının apardığı tədqiqatlar göstərir ki, təyyarə və helikopter qəzaları adətən bir neçə amilin birləşməsi nəticəsində baş verir:
İnsan faktoru (Pilot xətası): Ekipajın mürəkkəb hava şəraitində səhv qərarlar verməsi, yorğunluq, naviqasiya xətaları və ya dispetçerlərlə əlaqənin pozulması.
Texniki nasazlıqlar: Mühərrikin qəfil sıradan çıxması, idarəetmə sistemlərində yaranan qüsurlar, aviasiya elektronikasının (avionika) çöküşü və ya vaxtında aparılmayan texniki baxışlar.
Əlverişsiz hava şəraiti: Güclü tufanlar, şaxta, buzlaşma, qatı duman, külək kəsmələri (wind shear) və ildırım vurması nəticəsində idarəetmənin itirilməsi.
Xarici müdaxilələr və təhlükəsizlik pozuntuları: Terror aktları, hərbi münaqişə zonalarında raket hücumları və ya qanunsuz müdaxilələr.
Hər bir təyyarə və helikopter qəzasından sonra beynəlxalq standartlara uyğun olaraq dərhal genişmiqyaslı təhqiqat araşdırmalarına başlanılır. Bu prosesdə ən mühüm rol uçuş məlumatlarını qeydə alan qurğulara — xalq arasında "qara qutu" adlandırılan cihazlara məxsusdur:
Uçuş parametrlərinin qeydiyyatçısı (FDR): Təyyarənin sürəti, hündürlüyü, mühərrikin iş rejimi və digər texniki göstəriciləri qeydə alır.
Kabina səs yazıcısı (CVR): Pilotların öz aralarındakı və dispetçerlərlə olan danışıqlarını, həmçinin kabinədəki digər səsləri yazır.
Mütəxəssislər bu məlumatları təhlil edərək qəzanın dəqiq səbəbini müəyyənləşdirir və gələcəkdə oxşar faciələrin təkrarlanmaması üçün aviasiya təhlükəsizliyi qaydalarını sərtləşdirirlər.
Müasir dövrdə aviaşirkətlər və beynəlxalq qurumlar təhlükəsizliyi maksimum səviyyəyə çatdırmaq üçün daimi yeniliklər tətbiq edirlər. Pilotların xüsusi simulyatorlarda ekstremal vəziyyətlərə uyğunlaşdırılması, təyyarə və helikopterlərin elektron diaqnostika sistemlərinin təkmilləşdirilməsi, eləcə də hava hərəkətini idarəetmə texnologiyalarının modernləşdirilməsi qəza ehtimalını minimuma endirir.
Bu mövzulu bölmədə dünyada və ölkədə baş verən təyyarə və helikopter qəzalarına dair rəsmi xəbərlərə, xilasetmə əməliyyatlarının təfərrüatlarına, ekspertlərin qəza araşdırma hesabatlarına, texniki səbəb təhlillərinə və aviasiya təhlükəsizliyi sahəsindəki son yeniliklərə dair ən son, etibarlı və əhatəli materiallar toplanmışdır.
Bakı 25° C
