Xocalı soyqırımı — 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Ermənistan silahlı birləşmələri tərəfindən MDB Birləşmiş Silahlı Qüvvələrinin 366-cı motoatıcı alayının hərbçilərinin iştirakı ilə Xocalı şəhərinin dinc azərbaycanlı əhalisinə qarşı törədilmiş kütləvi qətliamdır. Bu faciə Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı bəşəriyyətə qarşı törədilmiş ən qanlı və irimiqyaslı cinayət olmaqla, müstəqil Azərbaycanın tarixində sağalmaz yara olaraq qalır.
Report.az-ın təqdim etdiyi bu material sənədləşdirilmiş faktlara, şahid ifadələrinə və beynəlxalq təşkilatların rəsmi məlumatlarına əsaslanaraq obyektiv tarixi yaddaşı qorumaq məqsədi daşıyır.
Münaqişə başlamazdan əvvəl Xocalı 7 mindən çox əhalisi olan, Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində yerləşən inkişaf etmiş bir şəhər idi. Onun strateji əhəmiyyəti mühüm nəqliyyat kommunikasiyalarının kəsişməsində yerləşməsi və bütün Qarabağda yeganə hava limanına malik olması ilə bağlı idi. Məhz bu səbəbdən şəhərə nəzarət etmək erməni silahlı dəstələri üçün prioritet hədəf sayılırdı.
1991-ci ilin payızından etibarən şəhər tam mühasirəyə alınmışdı: avtomobil əlaqəsi, elektrik enerjisi və rabitə kəsilmişdi. Yeganə təchizat yolu helikopterlər idi, lakin 1992-ci ilin yanvarında Şuşa üzərində mülki helikopterin vurulmasından sonra bu əlaqə də kəsildi.
Faciə gecəsi: 1992-ci il fevralın 25-i gecə saatlarında şəhərin kütləvi artilleriya atəşinə tutulması başlandı. Dərhal sonra erməni dəstələri 366-cı motoatıcı alayın ağır zirehli texnikasının dəstəyi ilə Xocalıya hücuma keçdilər. Yalnız yüngül atıcı silahlarla silahlanmış yerli özünümüdafiə qüvvələrinin və milislərin kiçik qarnizonu ağır texnikanın hücumunun qarşısını ala bilmədi. Qətliamdan xilas olmağa çalışan dinc əhali şaxtalı gecədə meşələrin içi ilə Azərbaycan qüvvələrinin nəzarətində olan Ağdam istiqamətinə qaçmaq məcburiyyətində qaldı. Lakin Naxçıvanlı kəndi və Əsgəran düzü yaxınlığında onlar əvvəlcədən hazırlanmış pusqulara düşərək amansızcasına güllələndilər.
Xocalı soyqırımının nəticələri öz qəddarlığı ilə insanı dəhşətə gətirir. Azərbaycan Respublikası Baş Prokurorluğunun rəsmi məlumatlarına görə, kütləvi qətliam nəticəsində:
Öldürülənlər: 613 nəfər, o cümlədən 106 qadın, 63 uşaq və 70 qoca.
Məhv edilmiş ailələr: 8 ailə tamamilə məhv edilib.
Yetim qalanlar: 130 uşaq valideynlərindən birini, 25 uşaq isə hər iki valideynini itirib.
Yaralılar və şikəst olanlar: 487 nəfər, o cümlədən 76 uşaq.
Girov götürülənlər: 1275 dinc sakin (onlardan 150 nəfərin, o cümlədən 68 qadın və 26 uşağın taleyi barədə hələ də heç bir məlumat yoxdur).
Bir çox qurbanların cəsədləri üzərində təhqiredici hərəkətlər həyata keçirilib ki, bu da xarici jurnalistlər (o cümlədən "Reuters", "The Times", "Le Monde" müxbirləri) və "Human Rights Watch", "Memorial" cəmiyyəti kimi beynəlxalq hüquq müdafiə təşkilatları tərəfindən qeydə alınıb.
Azərbaycan dövləti Xocalı soyqırımı ilə bağlı həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması istiqamətində ardıcıl iş aparır. Bu prosesdə 2008-ci ildə Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə başlanmış "Xocalıya Ədalət" (Justice for Khojaly) beynəlxalq informasiya kampaniyası mühüm rol oynayır.
Sistemli diplomatik fəaliyyət nəticəsində bu günə qədər:
Dünyanın 15-dən çox dövlətinin parlamentləri (o cümlədən Pakistan, Türkiyə, Meksika, Kolumbiya, Çexiya, Bosniya və Herseqovina) Xocalı hadisələrini rəsmi olaraq soyqırımı və ya bəşəriyyətə qarşı cinayət kimi tanıyıb.
ABŞ-ın 20-dən çox ştatı Xocalı qətliamını pisləyən qətnamələr qəbul edib.
57 dövləti özündə birləşdirən İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı (İƏT) Xocalı faciəsini soyqırımı kimi qəbul edib.
Xocalı uzun 31 il ərzində qanunsuz işğal altında qaldı. Tarixi ədalət 2023-cü ilin sentyabrında, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində Qarabağ, o cümlədən Xocalı üzərində ölkənin suverenliyini tam bərpa etməsi ilə bərqərar oldu. 15 oktyabr 2023-cü ildə Prezident İlham Əliyev şəhərin mərkəzində Azərbaycanın Dövlət Bayrağını ucaltdı.
Bu gün, 2026-cı ildə Xocalı genişmiqyaslı dirçəliş dövrünü yaşayır. "Böyük Qayıdış" dövlət proqramı çərçivəsində şəhər minalardan təmizlənir, infrastrukturu yenidən qurulur, müasir yaşayış kompleksləri və məktəblər inşa edilir. Sağ qalan xocalılar və onların övladları nəhayət öz doğma yurdlarına qayıdırlar.
Lakin şəhərin bərpası faciənin unudulması demək deyil. Günahsız yerə qətlə yetirilmiş 613 sakinin xatirəsi Azərbaycanın milli koduna əbədi həkk olunub. Xocalı soyqırımı bütün dünyaya dinc əhaliyə qarşı cinayətlərin qarşısının alınmasının vacibliyini xatırladan sərt bir tarix dərsi olaraq qalır.
Bakı 6° C
