Təbii qaz — yer qabığında milyonlarla il ərzində üzvi qalıqların parçalanması nəticəsində yaranan, əsasən karbohidrogen birləşmələrindən (ilk növbədə metandan) ibarət olan yanıcı təbii qaz növüdür. Ən təmiz, ekoloji cəhətdən sərfəli və yüksək kalorili enerji mənbələrindən biri olan təbii qaz həm sənayedə, həm də məişətdə istilik, elektrik enerjisi və yanacaq kimi geniş şəkildə istifadə olunur. Müasir dünya iqtisadiyyatında və energetika təhlükəsizliyində mühüm strateji əhəmiyyət daşıyan bu sərvət dövlətlərin xarici siyasətində və logistika layihələrində əsas rol oynayır.
Metan ($CH_4$): Təbii qazın həcm olaraq əsas hissəsini təşkil edir (adətən 70-90% və ya daha çox). Onun tərkibində həmçinin az miqdarda etan, propan, butan, eləcə də azot, karbon qazı və helium kimi qeyri-karbohidrogen qazlar ola bilər.
Fiziki xassələri: Normal şəraitdə rəngsiz və qoxusuzdur. Təhlükəsizlik məqsədilə qaz təsərrüfatında ona xüsusi qoxuverici maddələr (odorantlar) qatılır ki, sızma zamanı insan onu asanlıqla hiss edə bilsin.
Təmiz qaz yataqları: Yalnız qaz ehtiyatlarından ibarət olan yeraltı rezervuarlar.
Neft-qaz yataqları: Neft laylarının üzərində yerləşən qazpapaqları şəklində və ya neftdə həll olunmuş halda mövcud olan qazlar.
Şist qazı və metan hidratları: Qeyri-ənənəvi mənbələr olub, son illərdə texnologiyanın inkişafı ilə qlobal enerji bazarında payını artırmışdır.
Elektrik stansiyaları: İstilik elektrik stansiyalarında (İES) ən çox istifadə edilən yanacaq növüdür. Kömür və neftlə müqayisədə yandıqda ətraf mühitə xeyli az karbon qazı buraxdığı üçün "təmiz yanacaq" hesab olunur.
İstehsalat və xammal: Təbii qaz təkcə enerji mənbəyi deyil, həm də kimya sənayesində plastik kütlələrin, sintetik liflərin, gübrələrin (məsələn, ammoniyak) və digər qiymətli məhsulların istehsalı üçün əsas xammaldır.
Boru xətləri və LNG: Təbii qazın istehlakçılara çatdırılması əsasən nəhəng yeraltı və yerüstü magistral boru kəmərləri vasitəsilə həyata keçirilir. Uzaq məsafələrə dəniz yolu ilə daşınması üçün isə qaz yüksək təzyiq altında soyudularaq maye hala gətirilir (Mayeləşdirilmiş təbii qaz — LNG).
Ekoloji üstünlüklər: Neft və kömür məhsulları ilə müqayisədə təbii qazın yanması zamanı atmosferə xeyli az zərərli tullantılar və sulfur (kükürd) birləşmələri yayılır. Bu səbəbdən enerji keçidi dövründə ən əsas keçid yanacağı kimi qəbul edilir.
İqlim dəyişikliyi: Lakin metanın özü güclü istixana qazı olduğundan, qazın çıxarılması və nəqli zamanı baş verən sızmalar ekoloqlar tərəfindən ciddi nəzarətdə saxlanılır.
Bakı 23° C
