Şuşa həbsxanası — XIX əsrin ortalarında (tarixi mənbələrdə əsasən 1848-ci il göstərilir) Çar Rusiyası dövründə Şuşa şəhərində inşa olunmuş qapalı tipli cəzaçəkmə müəssisəsidir. Yerli tarixi mənbələrdə və el arasında bu abidənin ərsəyə gəlməsində Qarabağın görkəmli şairəsi, xanqızı Xurşidbanu Natəvanın xeyriyyə məqsədləri ilə yaxından iştirak etdiyi və dəstək göstərdiyi qeyd olunur.
Həbsxana kompleksi Şuşa qalasının şərq tərəfində, qala divarlarına və müdafiə qüllələrinə söykənəcək şəkildə strateji bir mövqedə tikilmişdir. Şəhərin əsas girişlərindən biri olan və tarixi əhəmiyyət daşıyan Ağoğlan qapısı həmin dövrdə yenidən formalaşdırılaraq bu penitensiar müəssisənin giriş hissəsinə inteqrasiya olunmuşdur. Kompleks ilkin mərhələdə təqribən 350 nəfərin cəza çəkməsi üçün nəzərdə tutulsa da, sonrakı dövrlərdə artan tələbatata uyğun olaraq əlavə tikililər hesabına xeyli genişləndirilmiş və burada saxlanılan məhbusların sayı min nəfərə qədər çatdırılmışdır.
Arxiv sənədlərinə görə, Şuşa həbsxanasının ümumilikdə 99 kamerası mövcud idi. Bu kameraların 96-sı birbaşa məhbusların saxlanılması üçün, 3-ü isə intizamı pozanlar üçün cərimə otağı (kanser) kimi istifadə olunurdu. Dustaqlar törөtdikləri cinayətin xarakterinə və məhkəmə hökmünün maddələrinə uyğun olaraq kameralara bölüşdürülürdülər. Cinayətin ağırlıq dərəcəsindən asılı olaraq bəzi kameralarda 2-3 nəfər, bəzilərində isə 30-40 nəfərdən ibarət böyük qruplar saxlanılırdı. Əsasən kişilərin cəza çəkdiyi bu müəssisədə az sayda da olsa qadın məhkumlar da mövcud idi.
Həm Rusiya İmperiyası, həm də SSRİ dövründə Şuşa həbsxanası ölkənin ən sərt və dəhşətli türmələrindən biri hesab olunurdu. Sovet hakimiyyəti illərində bu müəssisə qapalı tipli cəzaçəkmə müəssisəsi kimi fəaliyyət göstərmiş və əsasən xüsusilə ağır cinayətlər törətmiş təhlükəli cinayətkarlar burada saxlanılmışdır. SSRİ-nin müxtəlif respublikalarından xüsusi olaraq bu dağlıq bölgəyə gətirilən məhbuslar arasında kriminal aləmdə tanınan şəxslər də olmuşdur. Şuşanın işğalına qədər rəsmi olaraq Şuşa 1 nömrəli həbs evi adlandırılırdı.
1992-ci il mayın 8-də Şuşa şəhərinin işğalı zamanı həbsxana da erməni silahlı birləşmələrinin nəzarətinə keçmişdir. Şəhərin işğalından bir neçə saat əvvəl həbsxana rəhbərliyi tərəfindən orada cəza çəkən 36 azərbaycanlı məhbus azad edilmiş və onlara şəhərin müdafiəsində iştirak etmək təklif olunmuşdur. Həmin şəxslər silaha sarılaraq şəhərin qorunmasında igidlik göstərmişlər. İşğal dövründə isə bu qədim bina erməni qüvvələri tərəfindən yenidən həbsxana və hərbi girovların saxlanıldığı yer kimi istifadə edilmiş, burada azərbaycanlı əsir və girovlara qarşı ağır işgəncələr tətbiq olunmuşdur.
Azərbaycan Ordusunun 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşanı işğaldan azad etməsi ilə tarixi həbsxana binası yenidən Azərbaycanın suverenliyinə qayıtmışdır. Azad olunandan sonra ərazidə aparılan araşdırmalar zamanı kütləvi məzarlıqlar aşkar edilmiş, işğal illərində burada qeyri-insani şəraitdə saxlanılan və qətlə yetirilən soydaşlarımızın izləri sənədləşdirilmişdir. Hazırda bu tarixi abidənin bərpa edilərək muzey-kompleksə çevrilməsi istiqamətində layihələr həyata keçirilir.
Bakı 28° C
