Son illər ərzində Azərbaycan Respublikasının pensiya sistemi sovetin həmrəylik modelindən müasir sığorta-yığım sisteminə keçərək dərin modernləşməyə məruz qalıb. Bu gün vətəndaşın pensiyasının məbləği onun Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi yanında Dövlət Sosial Müdafiə Fonduna (DSMF) etdiyi ayırmaların həcmindən birbaşa asılıdır.
Report.az-ın analitik şöbəsi ölkədə ödənilən əmək pensiyalarının üç əsas kateqoriyasını fərqləndirir: yaşa görə, əlilliyə görə və ailə başçısını itirməyə görə.
Bu, pensiya təminatının baza və ən kütləvi növüdür. Yaşa görə əmək pensiyası almaq üçün vətəndaş iki əsas meyara cavab verməlidir: müəyyən edilmiş yaşa çatmaq və tələb olunan sığorta stajına (və ya kapitalına) malik olmaq.
Pensiya yaşı: Azərbaycanda qlobal demoqrafik dəyişikliklərə (əhalinin qocalmasına) uyğunlaşmağa yönəlmiş pensiya yaşının mərhələli şəkildə artırılması üzrə dövlət proqramı həyata keçirilir:
Kişilər üçün: Pensiya yaşı artıq 65 yaş həddində sabitləşib (1 iyul 2021-ci ildən).
Qadınlar üçün: Pensiya yaşı hər il planlı şəkildə 6 ay artırılır. 1 iyul 2027-ci ilə qədər onun da 65 yaş həddinə çatacağı gözlənilir (2026-cı ildə bu hədd 64 yaş təşkil edir).
İstisnalar: Çoxuşaqlı analar (5 və daha çox uşağı olan), əlilliyi olan uşaqların valideynləri, eləcə də xüsusilə zərərli və ağır əmək şəraitində çalışan şəxslər üçün güzəştli şərtlər (pensiya yaşının azaldılması) nəzərdə tutulub.
Staj və kapital tələbləri: Yaşdan əlavə, pensiya təyin edilməsi üçün aşağıdakı şərtlərdən ən azı birinin yerinə yetirilməsi tələb olunur:
Minimum 25 il təsdiqlənmiş sığorta (əmək) stajının olması.
Fərdi hesabda minimum pensiyanı təmin etmək üçün kifayət edən minimum pensiya kapitalının (ayırmaların məbləği) olması (bu hədd hər il dövlət tərəfindən indeksləşdirilir).
Əgər vətəndaş pensiya yaşına çatıbsa, lakin nə 25 illik stajı, nə də lazımi kapitalı yoxdursa, ona əmək pensiyası deyil, yaşa görə sosial müavinət təyin edilir.
Əlilliyə görə: Rəsmi olaraq əlilliyi (I, II və ya III dərəcə) müəyyən edilmiş şəxslərə təyin edilir. Bu zaman məhz əmək pensiyasının təyin edilməsi üçün əlilliyin əldə edildiyi yaşdan asılı olaraq hesablanan müəyyən minimum sığorta stajının olması tələb olunur (baza tələbi — əmək qabiliyyətli yaşın hər tam ili üçün 4 ay staj).
Ailə başçısını itirməyə görə: Vəfat etmiş şəxsin lazımi sığorta stajı olduğu halda, onun əmək qabiliyyəti olmayan ailə üzvlərinə (adətən yetkinlik yaşına çatmayan uşaqlara və ya əlilliyi olan/pensiyaçı həyat yoldaşına) təyin edilir.
Dövlət pensiyaların inflyasiyadan qorunması mexanizmini tətbiq edir. Hər ilin əvvəlində (adətən yanvar-fevral aylarında) Azərbaycan Prezidenti bütün əmək pensiyalarının indeksləşdirilməsi haqqında sərəncam imzalayır.
İndeksləşdirmə faizi havadan götürülmür: o, əvvəlki il üzrə ölkədəki orta aylıq nominal əməkhaqqının artım tempinə ciddi şəkildə bağlıdır. Bu, pensiyaların işləyən əhalinin gəlirlərinin artımına mütənasib şəkildə artmasına imkan verir.
Azərbaycanın sosial siyasətinin əsas nailiyyətlərindən biri ödənişlərin təyin edilməsi prosesinin tam rəqəmsallaşdırılması oldu.
Bu gün vətəndaşın artıq kağız arayışlar toplamasına və sosial təminat idarələrinin qapılarını döyməsinə ehtiyac yoxdur. Sistem proaktiv işləyir: insanın pensiya yaşı tamam olan kimi elektron sistem (e-sosial.az portalı vasitəsilə) avtomatik olaraq onun stajını və kapitalını hesablayır. Əgər şərtlər ödənilibsə, pensiya avtomatik təyin edilir və vətəndaş sadəcə olaraq pensiya plastik kartını hansı bankdan götürə biləcəyinə dair təlimatların olduğu SMS-bildiriş alır.
Azərbaycanın bugünkü pensiya modeli leqal məşğulluğun maksimum stimullaşdırılmasına yönəlib: "ağ" əməkhaqqı nə qədər yüksək olarsa və insan rəsmi olaraq nə qədər çox işləyərsə, onun fərdi hesabındakı pensiya kapitalı və müvafiq olaraq yekun pensiyası bir o qədər çox olar.
Bakı 18° C
