Leysan yağışı — meteorologiyada atmosferin aşağı qatlarında baş verən, adətən çox qısa müddətli, lakin yüksək intensivliyə malik olan yağıntı növüdür. Bu, sadə yağışlardan fərqli olaraq, birbaşa "topa-yağış" (cumulonimbus) buludlarından düşür və yer səthinə çox qısa zaman kəsiyində inanılmaz dərəcədə böyük həcmdə su kütləsi gətirir. Təbiətdə su dövranının ən dinamik həlqələrindən biri olan leysan, yer kürəsinin iqlim balansını qorumaqla yanaşı, həm də mürəkkəb geoloji və sosial proseslərə səbəb olur. Leysan yağışları çox vaxt şimşək, ildırım, güclü külək və bəzən dolu ilə müşayiət olunur ki, bu da onları təbiətin ən mürəkkəb və təsirli hadisələrindən birinə çevirir.
Leysan yağışlarının yaranması üçün atmosferdə müəyyən termodinamik şəraitin olması vacibdir. Əsasən yay və yaz aylarında yer səthinin həddindən artıq qızması nəticəsində isti hava kütlələri yuxarıya doğru sürətlə hərəkət edir. Bu proses konveksiya adlanır. Yuxarıya qalxan isti və rütubətli hava soyuyur, bu da su buxarının damcılaşaraq nəhəng, şaquli inkişaf etmiş buludların yaranmasına gətirib çıxarır. Bu buludların tərkibindəki su damcıları müəyyən ölçüyə çatdıqda, ağırlıq qüvvəsi və ya hava axınlarının dəyişməsi nəticəsində yerə "axır". Leysan yağışlarının əsas fərqi budur ki, yağıntı vahid sahəyə çox qısa vaxtda düşür. Məsələn, bir saat ərzində düşən yağış miqdarı, bəzən bir ayın normalarını üstələyə bilir. Bu isə yer səthinin həmin miqdarda suyu birbaşa hopdurmaq qabiliyyətini aşır.
Meteoroloqlar leysan yağışlarını intensivliyinə görə bir neçə qrupa bölürlər. Zəif, orta və güclü leysanlar mövcuddur. İntensivliyin ölçülməsi üçün "mm/saat" vahidindən istifadə edilir. Leysan yağışlarının proqnozlaşdırılması ən çətin məsələlərdən biridir, çünki bu hadisələr çox lokaldır. Yəni, bir şəhərin bir hissəsində leysan düşdüyü halda, digər hissəsində hava tamamilə günəşli ola bilər. Müasir radar sistemləri və peyk texnologiyaları bu cür hadisələrin yerini və intensivliyini təxminən 1-3 saat əvvəldən müəyyən etməyə kömək edir. Xüsusilə, dağlıq ərazilərdə leysanların proqnozu həyatı əhəmiyyət daşıyır, çünki bu yağışların dağıdıcı gücü birbaşa relyefdən asılıdır.
Leysan yağışlarının təbiətə olan təsiri ikiüzlüdür:
Müsbət təsirlər: Bitki örtüyünün inkişafı, quraqlıq dövründən sonra su balansının bərpası, yeraltı su hövzələrinin doldurulması və atmosferin tozdan təmizlənməsi üçün leysan yağışları vacibdir. Xüsusilə kənd təsərrüfatı üçün bu, təbii suvarma deməkdir.
Mənfi təsirlər və risklər: İntensiv leysanlar zamanı sel və daşqınların baş verməsi qaçılmazdır. Şəhər infrastrukturunda kanalizasiya sistemlərinin tutumu yetərli olmadıqda küçələr su altında qalır, nəqliyyat iflic olur. Kənd təsərrüfatında isə güclü leysanlar məhsulun korlanmasına, torpağın üst münbit qatının yuyulmasına (eroziyaya) səbəb olur. Dağlıq bölgələrdə leysan yağışları sürüşmə proseslərini tetikləyir ki, bu da yolların bağlanmasına və yaşayış məntəqələrinin zərər görməsinə gətirib çıxarır.
Dünyanın inkişaf etmiş şəhərlərində leysan yağışlarının yaratdığı problemlərlə mübarizə üçün "ağıllı şəhər" konsepsiyaları tətbiq olunur. Bura drenaj sistemlərinin yenilənməsi, yaşıllıq zonalarının artırılması (çünki torpaq suyu özünə çəkir), su anbarlarının inşası və təbii axın yollarının (dərələrin) qorunması daxildir. Müasir memarlıqda "yağış bağları" (rain gardens) anlayışı yayılır ki, bu da leysan sularını birbaşa kanalizasiyaya yönləndirmək əvəzinə, əvvəlcə torpağa süzülməsini təmin edir.
Qlobal iqlim dəyişikliyi leysan yağışlarının xarakterinə və tezliyinə birbaşa təsir göstərir. İstilik artdıqca atmosferdəki su buxarının miqdarı da artır (hər 1 dərəcə istilik artımı atmosferin rütubət tutumunu təxminən 7% artırır). Bu, daha güclü və dağıdıcı leysan yağışlarının baş vermə ehtimalını artırır. Alimlər qeyd edirlər ki, son illərdə müşahidə olunan ekstremal hava hadisələrinin əsasında məhz bu "istiləşmə-buxarlanma-leysan" dövrü dayanır. Bu da öz növbəsində dövlətlərin təbii fəlakətlərlə mübarizə üçün daha çox vəsait və texnologiya ayırmasını zəruri edir.
Leysan yağışları zamanı insanların təhlükəsizliyini təmin etmək üçün müəyyən qaydalara əməl edilməlidir:
Küçədə olarkən: İldırım zamanı hündür ağaclardan, metal konstruksiyalardan və su hövzələrindən uzaq durmaq.
Avtomobildə olarkən: Yolun aşağı hissələrinə, su yığılmış yerlərə girməmək, sürəti azaltmaq və işıqları yandırmaq.
Evdə olarkən: Elektrik cihazlarını şəbəkədən ayırmaq, pəncərələri bağlamaq və mümkün daşqın təhlükəsinə qarşı ehtiyatlı olmaq.
Leysan yağışları təbiətin gücünü və əzəmətini nümayiş etdirən, lakin insan fəaliyyəti üçün də ciddi çağırışlar doğuran bir fenomendir. Meteorologiyanın inkişafı, müasir infrastruktur quruculuğu və iqlim dəyişikliyinə adaptasiya olunmuş strategiyalar bu təbii hadisələrin mənfi təsirlərini minimuma endirməyə imkan verir. Leysan sadəcə bir hava hadisəsi deyil, həm də yerin ekosistemini yeniləyən, təmizləyən və balanslaşdıran mühüm bir prosesdir. İnsanlıq bu gücü idarə etməyə deyil, onunla uyğunlaşaraq yaşamaya çalışmalıdır.
Bakı 21° C
