Ənənəvi olaraq dünyanın ən böyük inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlarını (qlobal ÜDM-in təxminən 80%-i və beynəlxalq ticarətin 75%-i onların payına düşür) özündə birləşdirən "Böyük İyirmilik" (G20), 2026-cı ilin yazına qədər yaranmasından bəri ən dərin institusional böhranını yaşayır.
İlkin olaraq qlobal maliyyə böhranlarının (2008-ci ildə olduğu kimi) birgə aradan qaldırılması üçün effektiv mexanizm kimi yaradılan G20 formatı bu gün iflic vəziyyətindədir. Yaxın Şərqdəki irimiqyaslı regional müharibə, ticarət yollarının bloklanması və aqressiv sanksiya siyasəti fonunda "İyirmilik" de-fakto iki barışmaz düşərgəyə parçalanıb.
2026-cı ildə G20-nin sammitləri və nazirlər görüşləri vahid iqtisadi strategiyaların işlənib hazırlanması üçün platforma olmaqdan çıxıb. Əvəzində onlar "Yeddilik Qrupu" (G7) ölkələri ilə Qlobal Cənub adından çıxış edən genişlənmiş BRİKS bloku arasında sərt siyasi qarşıdurma arenasına çevrilib.
G20-də qırılma xətti "Kollektiv Qərbin" mövqeyi (ABŞ, Aİ, Yaponiya və s.) BRİKS+ və Qlobal Cənub ölkələrinin mövqeyi (Çin, Hindistan, Braziliya və s.) Geosiyasət və münaqişələr Yekun kommunikelərdə İran və Rusiyanın sərt şəkildə qınanması tələbi. Təcrid olunmuş ölkələrin (izqoyların) izolyasiyasının təşviqi. G20 iqtisadi platformasının siyasiləşdirilməsindən qəti imtina. Qərbin ikili standartlarda ittiham edilməsi (xüsusən Qəzza və Livandakı vəziyyətlə bağlı). Maliyyə sistemi ABŞ dollarının hökmranlığının və institutlar (BVF, Dünya Bankı) üzərində nəzarətin qorunması, SWIFT-dən təzyiq aləti kimi istifadə. Dedollarizasiyanın fəal şəkildə təşviqi, alternativ ödəniş sistemlərinin yaradılması, Mərkəzi Banklar tərəfindən rekord həcmdə fiziki qızılın alınması. Energetika və iqlim Sürətləndirilmiş enerji keçidi, inkişaf etməkdə olan ölkələrə zərbə vuran transsərhəd karbon vergilərinin (CBAM) tətbiqi. Enerji keçidinin ədalətli maliyyələşdirilməsi tələbi, iqtisadi artımı təmin etmək üçün qazıntı yanacaqlarından istifadə hüquqlarının müdafiəsi.G20-nin maliyyə nazirləri və mərkəzi bank rəhbərlərinin 2026-cı ildəki yaz sessiyaları birgə bəyannamələr imzalanmadan başa çatır. Qlobal gündəm həllini tapmamış üç makroiqtisadi şok tərəfindən bloklanıb:
Logistik kollaps: Yaxın Şərqdəki müharibə və Qırmızı dənizdə husilərin hərəkətləri ənənəvi tədarük zəncirlərini qıraraq qlobal inflyasiyanın yeni dalğasına səbəb olub.
Ticarətin fraqmentasiyası: Proteksionizmin artması, ABŞ və Çin arasındakı qadağanedici rüsumlar, həmçinin "frendşorinq" siyasəti (istehsalın yalnız dost ölkələrə köçürülməsi) G20-nin müdafiə etməli olduğu ÜTT-nin (Ümumdünya Ticarət Təşkilatı) azad ticarət prinsiplərini məhv edir.
Borc böhranı: ABŞ FES-in rekord faiz dərəcələri onlarla ən yoxsul ölkə üçün xarici borca xidmət etməyi mümkünsüz edib, lakin Qərb kreditorları ilə Çin arasındakı fikir ayrılıqları səbəbindən G20 daxilindəki borcların restrukturizasiyası mexanizmləri dalana dirənib.
Azərbaycan G20-nin üzvü olmasa da, bu meqa-institutun iflic olması Bakı üçün birbaşa strateji nəticələrə malikdir. Report.az ekspertləri vurğulayırlar ki, qlobal çoxtərəfli idarəetmə böhranı paradoksal olaraq orta güclərin (Middle Powers) mövqelərini gücləndirir.
Alternativ logistika: G20-nin Süveyş kanalı vasitəsilə dəniz ticarətinin təhlükəsizliyini təmin edə bilməməsi, Azərbaycandan keçən Orta Dəhlizi (TBNM) Asiya ilə Avropa arasında alternativi olmayan quru arteriyasına çevirib.
Enerji praqmatizmi: "İyirmilik" daxilindəki iqlim mübahisələri fonunda Azərbaycan (2024-cü ildə COP29-u uğurla keçirmək təcrübəsinə malik olaraq) işləməyən qlobal mexanizmlərdən yan keçərək Avropa və Asiya tərəfdaşları ilə birbaşa ikitərəfli müqavilələr bağlamaqla, enerji resurslarının etibarlı və proqnozlaşdırıla bilən tədarükçüsü kimi çıxış etməyə davam edir.
Balanslaşdırma: Bakı həm Qərb ölkələri (energetika, texnologiyalar), həm də BRİKS və Qoşulmama Hərəkatı liderləri (ticarət, tranzit) ilə strateji tərəfdaşlığı qoruyub saxlayaraq G20 daxilindəki ziddiyyətlərdən uğurla istifadə edir.
2026-cı ilin reallıqlarında G20 formatı artıq "qlobal iqtisadi hökumət" funksiyasını yerinə yetirə bilmir. Dünya tranzaksion diplomatiya dövrünə qədəm qoyub ki, burada da regional alyanslar, ikitərəfli razılaşmalar və fiziki logistika üzərində nəzarət, iflic olmuş beynəlxalq forumların qeyri-müəyyən bəyannamələrindən qat-qat böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Bakı 15° C
