Böyük Ayətullah Seyid Əli Hüseyni Xamenei (doğum: 19 aprel 1939-cu il) — 1989-cu ildən İran İslam Respublikasının Ali Rəhbəridir (Rəhbər). Dövlət başçısı və silahlı qüvvələrin ali baş komandanı kimi Xamenei ölkədə mütləq hakimiyyətə malikdir. Nüvə proqramından və xarici siyasətdən tutmuş müharibə və sülhə qədər bütün strateji məsələlərdə son söz məhz ona məxsusdur.
Bu gün, 1 mart 2026-cı il tarixində, ABŞ və İsrailin İran infrastrukturuna endirdiyi irimiqyaslı raket zərbələri fonunda 86 yaşlı Rəhbər özünün 37 illik hakimiyyəti dövründə ən ciddi sınaqla üzləşib. Bu saatlarda onun verəcəyi qərarlardan təkcə İran rejiminin taleyi deyil, həm də bütün Avrasiyanın geosiyasi arxitekturası asılıdır.
Əli Xamenei Məşhəddə islam ilahiyyatçısı ailəsində anadan olub. Gəncliyində o, İslam İnqilabının lideri Ruhullah Xomeyninin ən yaxın şagirdlərindən və silahdaşlarından birinə çevrilib. Pəhləvi şahı dövründə antimonarxiya fəaliyyətinə görə Xamenei dəfələrlə həbslərə və sürgünlərə məruz qalıb.
1979-cu ildə monarxiyanın devrilməsindən sonra onun siyasi karyerası sürətlə yüksəldi. Qanlı İran-İraq müharibəsi (1980–1988) zamanı Xamenei İranın prezidenti postunu tutub. 1981-ci ildə o, sui-qəsd cəhdindən sağ qurtulsa da, sağ qolu iflic olub.
1989-cu ildə Xomeyninin vəfatından sonra Ekspertlər Şurası çoxları üçün gözlənilmədən Xameneini yeni Ali Rəhbər seçdi. Həmin vaxt onun böyük ayətullah kimi ali dini titula malik olmamasına baxmayaraq, siyasi çəkisi və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) dəstəyi həlledici rol oynadı.
İranda unikal siyasi sistem — demokratik təsisatların ruhanilərə tabe olduğu Vilayəti-fəqih ("İslam hüquqşünasının idarəçiliyi") fəaliyyət göstərir. İran prezidentinin ölkənin kursunu müəyyən etdiyini düşünmək yanlışdır; prezident yalnız icraedici hakimiyyətin başçısıdır, əsl hökmdar isə Rəhbərdir.
Əli Xameneinin əsas səlahiyyətləri:
Güc strukturları üzərində birbaşa nəzarət: O, müntəzəm ordunun (Ərtəş) və elit İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) komandanlarını şəxsən təyin edir.
Xarici siyasət: Dövlətin inkişafının strateji vektorunun müəyyənləşdirilməsi.
Məhkəmə hakimiyyəti və media: Məhkəmə sisteminin başçısının və dövlət teleradio yayımı rəhbərinin təyinatı.
Konstitusiyanın Keşikçiləri Şurası: Xamenei parlamentin istənilən qanunlarına veto qoymaq hüququna malik olan və bütün seçkili vəzifələrə (o cümlədən prezidentliyə) namizədləri təsdiqləyən bu orqanın üzvlərinin yarısını təyin edir.
Əli Xameneinin xarici siyasət doktrinası sərt antiamerikanizm və İsrail Dövlətinin tanınmaması üzərində qurulub. Texnoloji cəhətdən üstün olan düşmənlə birbaşa konvensional müharibədə İranın həssaslığını anlayan Xamenei "strateji dərinlik" konsepsiyasının əsas memarı oldu.
Məhz onun hakimiyyəti dövründə "Qüds" qüvvələri (SEPAH-ın xüsusi təyinatlıları) bütün Yaxın Şərq boyu sadiq silahlı qruplaşmalar şəbəkəsi olan "Müqavimət Oxu"nu yaratdılar. Livandakı "Hizbullah", Yəməndəki husilər, Fələstindəki HƏMAS və İraqdakı şiə milisləri İran nüfuzunun avanqardına və Tehranın düşmənlərini asimmetrik çəkindirmə alətinə çevrildilər.
SEPAH-ın infrastrukturunun və İranın nüvə obyektlərinin koalisiyanın qabaqlayıcı zərbələrinə məruz qaldığı 28 fevral 2026-cı il hadisələri Xameneini tarixi dilemma qarşısında qoydu.
Beynəlxalq agentliklərin məlumatına görə, hücum başlayan an Ali Rəhbər təcili olaraq qorunan bunkerə təxliyə edilib. Hazırda Rəhbər çox mürəkkəb bir seçim qarşısındadır:
Kütləvi zərbə ilə cavab vermək: SEPAH-ın bütün raket arsenalını və "Müqavimət Oxu" qüvvələrini aktivləşdirmək (bu, ABŞ-la tammiqyaslı regional müharibəyə zəmanət verir).
"Strateji səbir" nümayiş etdirmək: Rejimin infrastrukturunu qorumaq və Xameneinin özünün əsas missiyası hesab etdiyi islam sisteminin fiziki məhvindən qaçmaq üçün simvolik cavabla kifayətlənmək.
86 yaşlı Əli Xamenei ciddi sağlamlıq problemləri yaşayır. Mövcud hərbi böhran fonunda İranda hakimiyyət tranziti məsələsi həmişəkindən daha kəskin xarakter alıb. Rəsmi olaraq xələfi Ekspertlər Şurası seçməlidir, lakin de-fakto bu prosesdə əsas rolu SEPAH-ın rəhbərliyi oynayacaq.
Ən ehtimal olunan namizədlər arasında analitiklər tez-tez onun ikinci oğlu, nəhəng kölgə nüfuzuna və güc bloku ilə sıx əlaqələrə malik olan Müctəba Xameneinin, eləcə də bir sıra yüksək rütbəli mühafizəkar ayətullahların adlarını çəkirlər. Hakimiyyət tranziti İran rejimi üçün maksimum həssaslıq anı olacaq.
Bakı 5° C
