Cənub Qaz Dəhlizi (CQD) — Xəzər dənizindən Cənubi Avropaya qədər 3500 kilometr uzanan, zəmanəmizin ən irimiqyaslı və mürəkkəb enerji infrastruktur layihələrindən biridir. Azərbaycanın təşəbbüsü ilə həyata keçirilən layihə Avropa bazarlarına təbii qazın nəqli üçün yeni, müstəqil marşrut yaradaraq Avrasiyanın enerji xəritəsini həmişəlik dəyişib.
2026-cı ilin reallıqlarında, Yaxın Şərqdəki nəhəng sabitliyin pozulması və mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) tankerləri üçün Hörmüz boğazının bağlanması təhlükəsi fonunda CQD de-fakto Avropa İttifaqının bir sıra dövlətləri üçün enerji sabitliyinin əsas qarantına çevrilib.
Cənub Qaz Dəhlizi həyata keçirilmə dəyəri 33 milyard ABŞ dollarını ötən inteqrasiya olunmuş qaz boru kəmərləri sistemidir. Layihə bir-biri ilə qırılmaz şəkildə bağlı olan dörd seqmentdən ibarətdir:
"Şahdəniz" yatağının işlənməsi (Mərhələ 2): Bütün dəhlizin resurs bazasıdır. Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda yerləşən, dünyanın ən böyük qaz-kondensat yataqlarından biridir.
Cənubi Qafqaz Boru Kəməri (CQBK): Bakı yaxınlığındakı Səngəçal terminalından başlayaraq Azərbaycan və Gürcüstan ərazisindən Türkiyə sərhədinə qədər uzanır.
Trans-Anadolu Qaz Boru Kəməri (TANAP): 1850 km uzunluğunda olan dəhlizin mərkəzi halqasıdır. Gürcüstan sərhədindən Yunanıstan sərhədinə qədər bütün Türkiyə ərazisindən keçir. Bu mərhələdə qazın bir hissəsi Türkiyənin daxili bazarının ehtiyacları üçün götürülür.
Trans-Adriatik Boru Kəməri (TAP): Yekun seqment. Yunanıstan və Albaniyanı keçərək, Adriatik dənizinin dibi ilə uzanır və qazın Avropa qazpaylama şəbəkəsinə inteqrasiya olunduğu Cənubi İtaliya sahillərinə çıxır.
CQD-nin ilkin buraxılış qabiliyyəti ildə təxminən 16 milyard kubmetr qaz (Türkiyə üçün 6 milyard və Avropa üçün 10 milyard) təşkil edirdi. Lakin artan tələbat və geosiyasi vəziyyətin köklü şəkildə dəyişməsi genişləndirmə planlarının sürətləndirilməsini tələb etdi.
Azərbaycan və Avropa İttifaqı arasında imzalanmış enerji sahəsində Strateji Tərəfdaşlığa dair Anlaşma Memorandumuna uyğun olaraq iddialı bir hədəf qoyulub: 2027-ci ilə qədər Azərbaycan qazının Avropaya ixracını iki dəfə artıraraq 20 milyard kubmetrə çatdırmaq.
2026-cı ildə bu məqsədə çatmaq üçün aşağıdakı istiqamətlərdə fəal işlər aparılır:
TANAP və TAP marşrutlarındakı kompressor stansiyalarının modernləşdirilməsi.
Azərbaycanda yeni qaz yataqlarının ("Abşeron", "Qarabağ" və "Azəri-Çıraq-Günəşli"nin dərinsulu layları daxil olmaqla) istismara verilməsi ki, bu da resurs bazasını "Şahdəniz"dən kənara çıxarır.
İnterkonnektorlar şəbəkəsinin inkişafı. IGB (Yunanıstan-Bolqarıstan İnterkonnektoru) qaz kəmərinin uğurla işə salınması artıq Azərbaycan qazının Bolqarıstan, Rumıniya, Macarıstan və Serbiya bazarlarına çıxarılmasına imkan verib. Növbədə Qərbi Balkan ölkələrinə tədarükün genişləndirilməsidir.
CQD-nin unikallığı təkcə tədarük edilən qazın həcmində deyil, həm də onun geosiyasi müstəqilliyindədir. Marşrut ənənəvi tranzit qovşaqlarından və münaqişə zonalarından yan keçərək, istehsalçını (Azərbaycanı) birbaşa Aİ-dəki istehlakçılarla birləşdirir.
2026-cı ilin mart hadisələri fonunda qlobal enerji bazarı ekspertləri Cənub Qaz Dəhlizinin özünün mütləq dayanıqlığını sübut etdiyini qeyd edirlər. Fars körfəzindəki hərbi risklər səbəbindən neftin və LNG-nin dünya qiymətləri kəskin dalğalanmalara məruz qaldığı halda, CQD vasitəsilə tədarüklər avropalı tərəfdaşlar üçün qiymətqoymanın proqnozlaşdırılabilirliyini və həcmlərin fiziki təhlükəsizliyini təmin edərək qrafikə ciddi şəkildə uyğun həyata keçirilir.
Azərbaycanın özü üçün CQD-nin uğurlu istismarı və genişləndirilməsi uzunmüddətli iqtisadi sabitlik, çoxmilyardlı investisiya axını və Avrasiya məkanında əsas geosiyasi oyunçu statusu deməkdir.
Bakı 12° C
